Бямбын өглөө

Бямба гаригийн өглөө цайгаа уучихаад охиноо дагуулаад ойрхон байдаг хүүхдийн тоглоомын талбайг зүглэвээ. Ховорхон таардаг нартай өдрийг ашиглаад авъя гэж яарсан хэрэг. Талбай уг нь манайхаас тавиад метрийн зайтай ч шууд яваад очиж болохгүй хашаа барьчихсан болохоор тойрж явсаар арваад минут алхдаг юм. Охин маань ч замдаа мэддэг хэлнүүдээ холиод заримдаа ойлгогдох заримдаа ойлгогдохүй юм зогсоо зайгүй шулганасаар талбайд ирэв. Тоглоомын талбай уужуу сайхан цэцэрлэгт хүрээлэнгийн дунд байрладаг. Олон янзын авирдаг, савладаг, эргэдэг олон тоглоом бас гайгүй зассан газрын теннисны талбайтай цэмцгэр сайхан газар л даа. Зассан зүлгэн дээр жижиг том хүүхдүүд нийлэн хөл бөмбөг өшиглөнө. Хэдэн нохой шавиагаа ханатал гүйж нар нь гарч байгаа бололтой харагдана. Шувуу жиргээд нар ээгээд ямар сайхан өглөө байваа. Голдуу бүрхэг байж бороо их ордог газар ингээд сайхан өдөр болохоор диваажинд ирчихсэн юм шиг санагдах нь бий.
Охин бөмбөг харангуутаа би бас бөмбөгөөр тоглодог гэж сандаргав. Өдрийн хоолны дараа бөмбөгөө авчиръя. Чи одоо тоглоомын талбай дээрээ тоглочих гэвэл тэгэсгээд арганд орлоо. Савлуур, гулсуур, авирдаг олс энэ тэрээр ээлжлэн тоглож байтал гурван залуу гартаа нэг нэг лаазтай юм барьчихсан гуйвж дайвсаар тоглоомын талбайд орж ирсэн нь авцалдаагүй хачин харагдав. Нэг нь бүр хөл дээрээ тогтохгүй шахам, тэгэснээ хоорондоо зүүн европын славян хэлээр чангаар ярилцаж байгаад талбайн захын өвсөн дээр тухлан сууж харагдана. Надад ийм улс тоглож байгаа хүүхдүүдтэй дэндүү ойр байх таатай санагдсангүй, эргэн тойрноо ажвал тэрүүгээр тоглож байгаа хүүхдүүдийн эцэг эх ер тоосон шинжгүй. Ийм эрт ингэж согтсон улс хаа ч элбэг харагддаггүй болохоор тэгсэн болов уу. Нөгөө талаар ингэж гоё тохижуулсан талбайгаар үе үе пивоны лааз элдэв хог хөглөрч харагдах нь бий. Иймэрхүү улс цугларч хог тарьдаг байх нь. Хаа газар ийм бусдын тав тух болоод хөдөлмөрийг үнэлдэггүй улс байх юмаа.
Тэгээд хэрвээ Нью Иоркийн аль нэг хүн хүүхэд олон цугласан газар иймэрхүү хүмүүс таарсан бол яах бол гэж бодож үзэв. Америкт гудамж талбай олон нийтийн газар согтууруулах ундаа хэрэглэхийг хориглодог. Кино шийн дээр ч гардаг даа, ууж байгаа улс шил лаазаа бор уутанд хийгээд барьчихсан байдаг. Нөгөө талаар өөрсдөө хүүхэд дагуулаагүй байж тоглоомын талбайгаар эргэлдэж байгаа насанд хүрсэн эрэгтэй хүнийн их сэжиг бүхий харж, тэр хавийн ээж нар жигтэйхэн хянамгай болчихдог юм. Зарим бүр очоод янз бүрээр шалгаагаад амжчихсан байгаа. Том газар олон янзын юм тохиолддог болохоор хүмүүс илүү хянуур байдаг байх л даа. Харин эндхийнхэн их тайван улс юм, тайван газрын шинж юм уу гэж бодов.

Хассан жингээ барих яагаад хэцүү вэ?

Яг ийм нэртэй лекц Колумбийн их сургуулийн профессор Розэнбаум манай хүрээлэнд уншив. Орчин үед энэ асуулт насанд хүрсэн ихэнх хүмүүсийн толгойны өвчин болсон гэвэл хилсдэхгүй байхаа. Би гэдэг хүн ажлын сэдэвт маань хамаагүй ч гэсэн сониуч зандаа хөтлөгдөн хэрэг болгон очиж суусан хэрэг. Явсан нохой яс зуудгийн үлгэрээр хэд хэдэн сонирхолтой зүйл олж мэдсэнээ энд буулгая.

Энэ хүний судалгаа удаан хугацааны турш тарган туранхай олон янзын сайн дурынхныг 5 сар орчим эмнэлэгт хэвтүүлэн илчлэг, бүтцийг нарийн тохируулсан шингэн хоолоор хооллож, биохими, физиологи, болоод мэдрэлийн олон шинжилгээ авч үр дүнг харьцуулжээ. Ингээд профессорын ярьсаныг цомхотговол угаасаа хүний бие жин нэмэхэд тун дуртай энэ нь байгалийн шалгаралтай холбоотой гэнэ. Эрт дээр үед илчлэгээ нөөцөлж өөх болгож чадсан нь хоол хүнсний хомсдолын үед амьд гарч, үр төлөө үлдээх чадвартай байж. Цаашлаад эмэгтэйчүүд мөн нөөцөлсөн илчлэгээрээ үр хүүхдээ тэжээнэ. Хоол хүн ховордох үед тарган эмэгтэйчүүд жирэмсэн болох чадвар багатай учраас энергиэ өөрөө амь гарахад зориулна гэх мэт. Энэ утгаар туранхай байх нь ашиггүй байжээ. Бидний физиологи насанд хүрсэн амьдарлынхаа жил тутамд хагас кило жин нэмэхээр зохицсон байдаг. Мэдээж тэр үед хүмүүсийн наслалт богино байсан учраас өнөө үе шиг сөрөг нөлөө мэдэгддэггүй байж л дээ.

Цаашлаад ямар нэг аргаар жин хассан хүмүүсийн ихнэх нь 1-2 жилийн дотор хассан жингээ буцаагаад нэмчихдэг. Ингэж нэмсэн улсыг тэвчээр хатуужилгүй гээд өнгөц дүгнэх нь их бий. Тэгвэл жин хасах явц нь өөрөө хүний бодисын солилцоо болоод физиологид эргэж буцахааргүй өөрчлөлт оруулдаг нь буцаад жин нэмэхтэй тун их хамааралтай гэнэ. Хэргийн эзэн нь лэптин хэмээх жижиг уураг аж. Энэ уураг хүний биед энергийн зарцуулалт болоод хоолны дуршил зохицуулдаг. Өөрөөр хэлбэл цадлаа гэсэн мэдээллийг тархинд дамжуулдаг байна. Жин хасах явцад лэптиний түвшин огцом буурдаг бөгөөд жин хассанаас хойно удаан хугацааны турш энэ уургийн төвшин нэмэгдэггүй бөгөөд энэ нь жингээ барихад хамгийн том саад болдог. Иймээс жингээ хассан хүмүүс бусадтай харьцуулахад их иддэг нь цадлаа гэсэн дохиолол тун хожуу тархинд ирдэгтэй холбоотой гэнэ. Тиймээс хассан жингээ барихын тулд жин хасах оролдлого хийгээгүй хүмүүсээс бага идэж, бас илүү идэвхтэй хөдөлгөөнтэй байж амжилтанд хүрэх нь.

Энэхүү лекц тун сонирхолтой санагдсан тул олж мэдсэнээ чадах чинээгээрээ орчуулж хялбарчилж тавив. Дэлгэрэнгүй мэдэхийг хүсвэл энэ сайтаас уншаарай (http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18568078?ordinalpos=9&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_DefaultReportPanel.Pubmed_RVDocSum).

Нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд

Энэ сарын эхээр ийм нэгэн хуралд суусан маань олныг бодогдуулж, ямар нэг юм бичих санаа төрүүлсэн юм. Нөхөн үржихүй гэхээр эмэгтэйчүүд охидын эрүүл мэнд голлох байр суурь эзлэх нь зүйн хэрэг боловч, сайн тунгааж үзвэл эрэгтэй эмэгтэй гэж ялгалгүй нийт хүмүүсийн эрүүл мэндийг хөндөж ярих нь зүйтэй санагддаг юм. Гэхдээ энэ хуралд эмэгтэйчүүдийн болоод нярай хүүхдийн эрүүл мэндийн асуудал зонхилж, тухайн салбартаа нэрд гарсан эрдэмтэд хамгийн сүүлийн үеийн судалгааны үр дүн болоод энэ үр дүн жирийн хүмүүсийн амьдралд хэрхэн нөлөөлөх тухай ярилцав. Эмэгтэйчүүд болоод нярай хүүхдийн эрүүл мэнд тухайн улсын эдийн засаг болоод хөгжлийн түвшинтэй нягт холбоотой, хөгжингүй орнууд эрүүл мэндтэй холбоотой судалгааны үр дүнг шуурхай хэрэгжүүлж энэ нь эх хүүхдийн эрүүл мэндэд богино хугацаанд нөлөөлж чаддаг бол, ядуу улсад байдал эсрэгээр.

Статистикийн тоо баримтаас үзвэл манай монгол эх хүүхдийн эндэгдэл харьцангуй өндөр орны тоонд ордог нь сэтгэл эмзэглүүлэв. Эрүүл мэндийн байгууллагын бүтэц болоод нэг эмчид ногдох өвчтөний тоогоор барууны орнуудаас нэг их хол ялгаагүй хэрнээ эндэгдэл их байдаг нь нөгөө л хөрөнгө мөнгөний асуудал болов уу гэж бодож болох ч, нөхөн үржихүйн асуудлын цогц бодлого дутагдаж байгаа нь харагдаад байх шиг.

Хамгийн түрүүнд мэдээлэл охид эмэгтэйчүүдэд цагаа олж хүрч чаддаггүй болов уу. Гэр бүл төлөвлөлт, жирэмснээс хамгаалах аргууд, бэлгийн замын өвчний талаар мэдлэг дутуу. Тодорхой үеийнхэнд жирэмснээс хамгаалах цорын ганц арга нь үр хөндөлт болчихоод байсан үе бий. Харин одоо байдал арай дээрдсэн болов уу гэж найднам. Амьдарч байгаа орноороо жишээ авбал анх өрхийн эмчид бүртгүүлэхэд заавал ирж үзүүл гээд ерөнхий эрүүл мэндийн талаар асууж, өвчний түүхийг бүртгэж авахаас гадна, жирэмснээс хамгаалах ямар арга хэрэглэдэг вэ гэж заавал асуудаг юм байна. Хэрэв шаардлагатай гэж үзвэл тухайн хүнд ямар арга (эм бэлдмэл, ерөндөг гээд) аль нь тохирох талаар зөвлөгөө өгөөд, гэр бүл төлөвлөлттэй холбоотой зардал даатгалаас гардаг болохоор хувь хүн өөрөө төлбөр төлөх шаардлагагүй гэдгийг ойлгуулдаг. Ингэхээр хэн ч бай төлбөрийн чадвар харгазахгүйгээр хэзээ үр хүүхэдтэй болох эсэхээ зохицуулж чадна гэсэн үг. Миний бодлоор манайд ийм хувилбар тохирох юм шиг. Нэгэнт хүмүүс ямар нэг байдлаар даатгалд хамаарагддаг, эрүүл мэндийн салбар ерөнхийдөө төрийн мэдэлд байгаа болохоор (энэ бол бас миний л бодол, байдал яг амьдрал дээр өөр байж болох юм) төсөвлөсөн мөнгөний тодорхой хэсгийг гэр бүл төлөвлөлтөнд зарцуулах боломжтой болов уу. Хүсээгүй жирэмслэлтээс үүсэх өвчлөл, хараа хамгаалалтгүй хүүхдийн тоо багасаад ирэхээр энэ асуудалд зарсан мөнгө эргээд төсөвт хэмнэгдэх юм уу гэж санах юм.

Иргэн эрүүл бол засгаас гарах хөрөнгө мөнгө хэмнэгдэх тул сэргийлж болох өвчнөөс урдчилан сэргийлэхэд анхаарал хандуулах нь чухал. Хамгийн энгийн жишээ бол савны амсарын хавдар юм. Энэ хавдарыг 100% HPV (human papilloma virus) гэх бэлгийн замаар халдварладаг вирус үүсгэдэг. Баруун Европ, Хойд Америкийн судалгаагаар эмэгтэйчүүдийн 80% хувь нь энэ вирусны халдвар авдаг. Халдвар авсан ихэнх хүмүүст ямар нэг шинж тэмдэг илрэхгүй эдгэдэг бол 10-20% нь савны амсарын хорт хавдраар өвчилдөг гэнэ. Хөгжингүй орнуудад савны амсарын эсийн шинжилгээнд эмэгтэйчүүдийг 25 наснаас нь эхлэн хамруулсанаар хавдарыг эрт оношилж өдгөө ийм өвчний улмаар нас барах нь эрс цөөрсөн, тийм ч учраас олон сая доллар жил бүр эрүүл мэндийн төсвөөс хэмнэгдэх болсон гэх. Цаашлаад энэ вируснээс урдчилан сэргийлэх вакцин бий болгоод өсвөр насны охидыг вакцинжуулалтанд хамруулж байгаа юм байна. Вакцин өөрөө өртөг өндөртэй ч хуралд энэ талаар илтгэл тавьсан судлаачийн ярьсанаар бол ямар ч гэсэн хавдар эмчлэх зардлаас хамаагүй бага гэж ойлгов. Цаашлаад хөвгүүдийг ч бас хамруулахын чухлыг дурдаж байна лээ.

Хэдэн жилийн өмнөх байдлаар манайд эсийн шинжилгээ хийх боломж байхгүй гэж нэг эмч хэлсэн санагдана. Дараа нь барууны нэг байгууллагын хандиваар нэг хэсэг эмэгтэйчүүдэд шинжилгээ хийсэн тухай сонин дээрээс уншиж байлаа. Одоо чухам шинжилгээ хийх лабораторийн боломж хэр болсон юм. Болдог бол үүнд анхаарлаа хандуулж шийдэх хэрэгтэй санагдана.

Би гэдэг хүн хурал дээр сонссоноо эв хавгүйхэн сараачив. Та бүхэн санал бодлоо хуваалцвал баярлана. Эрүүл мэнд гэдэг хамгийн чухал асуудал дээр нь нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд гэдэг манайх шиг цөөн хүн амтай улсад бдологын хэмжээнд анхаарал тавих ёстой болов уу гэж мунхаглав.

Хавар

Кэмбрижийн их сургуулийн бүтэц

Таарсан гарчиг тавих гээд их бодсон ч оновчтой нэр олж өгч чадсангүй ээ. Уг санаандаа энэ сургуулийн коллэжийн бүтцийн талаар бичих гэсэн юм л даа. Танилцуулгаас харахад Кэмбрижийн их сургууль 31 коллэжтэй гэсэн байдаг. Харин тэр коллэж гээч нь бидний мэддэг таньдагаас арай өөр юм байна. Үүх түүхээс нь сөхөж үзвэл үзэл бодол (дундад зууны үе байсан учраас шашны үзэл баримтлал хамгийн чухалд орох болов уу) нийлсэн тус сургуулийн оюутан судлаачид нийлж коллэж байгуулдаг байжээ. Коллэж гэхээр оюутан судлаачид амьдарч, хооллох, хамт мөргөл үйлдэх газрыг хэлээд байгаа юм байна. Ихэнх коллэжүүд оюутны байр, хоолны танхим ба мөргөлийн сүмээс бүрдэнэ. Ийм систэм дагаж мөрддөг хоёрхон сургууль байдаг нь Кэмбриж, Оксфордын их сургууль юм байна. Нэгэнт шашны үзэл баримтлал коллэж байгуулахад чухал байсан учраас ихэнх коллэж xристийн шашин болоод библийн сургаалиас эхтэй нэртэй байдаг. Эдгээр коллэжүүд бүгд санхүүгийн хувьд бие даасан, харьяалагдах газар ба үл хөдлөх хөрөнгөнийхөө эзэн нь байдаг гэнэ.

Кэмбрижийн хамгийн анхны коллэж Peterhouse 1284 онд байгуулагджээ. Харин хамгийн залуу коллэж Homerton 1976 онд байгуулагджээ. Хэдий өөр өөр коллэжид хамаарагдах ч хичээлийн хувьд оюутнууд мэрэгжил чиглэлээрээ ялгаа зааггүйгээр сурна. Коллэжийн амьдарлын нэг чухал үйл явдал долоо хоног бүр болдог албан ёсны оройн хоол гэнэ. Энд коллэжийн гишүүд тухайн коллэжийн эмблэм бүхий хар нөмрөгөө өмсөж ордог гэнэ. Ерөнхий дүр зураг Harry Potter киноны хоолны танхимыг санагдуулам аж. Жирийн оюутнууд нийтийн урт ширээнд сууцгааж, судлаач болоод багш нар өндөрлөсөн тавцанд зассан ширээнд сууцгаадаг гэнэ.


Peterhouse college

Коллэж зөвхөн оюутнууд элсүүлэх биш жил бүр өөр өөрийн шалгуураар судалгаа хийж байгаа эрдэм шинжилгээний залуу ажилтнуудад тэтгэлэг олгон элсүүлдэг. Ингэж элссэн ганц бие судлаачид коллэжийн нийтийн байранд үнэгүй суух эрхтэй. Гэр бүлтэй хүмүүст байрны хөлсний тусламж хэмээн мөнгө олгодог юм байна. Саяхныг болтол коллэжийн гишүүн байхад ганц бие байх ёстой гэсэн дүрэм мөрдөгдөж байжээ. Зөвхөн санхүүгийн дэмжлэгтээ биш ямар нэг коллэжийн гишүү болох нь нэр төрийн хэрэг учир тэтгэлэг авах уралдаан их өрсөлдөөнтэй байдаг гэнэ.

Олон коллэжийн учрыг олохгүй мунгинаж байгаад эндхийн оюутнаар тайлбарлуулж ойлгосноо энд буулгав.

Англи оронтой танилцахуй

Хэн ч бай нэг газраас нөгөө уруу нүүхдээ шинэ хуучнаа харьцуулж үздэг байж таараа. Миний хувьд мөн л ялгаагүй Англид ирсэн эхний хэдэн сар ажил төрөл болоод амин хувийн асуудлуудаа шийдэхэд энэхүү хоёр орон юугаараа ялгаатай төстэй болохыг харьцуулж харсан зарим ажиглалтаа хуваалцвал:

Англичууд америкчуудыг бодвол ёсорхуу улс шиг эхэндээ санагдсан. Гэхдээ хэн нэгэнд санаа тавьж байгаа нь зүгээр нэг эелдэг зангийнх биш чин сэтгэлийнх байдаг юм уу гэж харагддаг. Америкчууд сав л хийвэл шүдээ ярсxийлгэж инээмсэглэдэг тэр нь заримдаа инээмсэглэл биш зүгээр л нүүрний булчин хөдөлгөх төдий үйлдэл байх нь олантаа. Харин эндхийн хүмүүс ховорхон инээмсэглэх ч тэр инээмсэглэл сэтгэлийн угаас байх шиг.

Бас нэг содон санагдсан зүйл гэвэл энд ирсээр гар утсаар чанга хашxирах шахам ярьж байгаа улстай таарсангүй. Америкт ажил дээр ч, нийтийн унаанд ч хүссэн хүсээгүй хүний хувийн яриа сонсогдож заримдаа түвэгтэй санагдах нь бий. Эндхийнхэн гар утсаар ярих болбол их намуухан дуугаар эсвэл хүнгүй газар очиж байж ярьдаг юм байна лээ. Хоорондоо ч бас нэг их чанга ярихгүй юмаа. Эхэндээ үүнд нь дасахгүй чих хатуутай хүн шиг юу гэнээ гэж их олон асуусан гэж байгаа.

Авууштай сайхан санагдсан зүлсийн дунд байгал орчиндоо санаа тавих, хогоо боловсруулах бодлого орно. Саяхан сонинд дундаж америк хүн жилд дундаж европ хүнээс хоёр дахин их нүүрсxүчлийн хий бий болгодог гэж бичсэн харагдсан. Манайх Нью Иоркт том олон сууцтай байшинд амьдардаг байв. Уг нь бол хогоо ангилж хаях ёстой ч хогны өрөөнд ороход хаа хамаагүй нийлүүлээд хийчихсэн байх нь олантаа. Хог ачдаг хүмүүс тэр байтугай ангилаад хийсэн хогийг нийлүүлээд нэг уутанд хийж байх энүүхэнд. Уг нь бол нэг их олон ангилал үгүй цаас, хуванцар сав болоод шил, бусанд хог гэсэн гурван хэсэгтэй юм л даа.

Эндхийнхэн хогны асуудалд арай буурьтай бөгөөд өөриймсөг ханддаг юм байна. Манай энэ хавийнхан хогоо дөрөв ангилна. Шил, лааз, дахин боловсруулж болох цаасыг тусад нь, хуванцар сав бас тусдаа, амархан задарч болох хоолны үлдэгдэл хаягдал, цаасан хайрцаг нэг хэсэг, дөрөв дэх нь аль нэг ангилалд ороогүй бусад хог орно. Шил, цаас, хуванцар савнуудыг ангилж дахин боловсруулдаг үйлдэврүүдэд зараад орлогыг хотын захиргаа авдаг гэсэн. Амархан задрах хоол ундны үлдэгдэл хогоор ялзмаг боловсруулж газар тариалан эрхлэгчдээд зарна. Инээд боловсруулж болох бүхнийг ашиглаад үлдсэн хог нь газарт булагддаг байна. Түүнээс гадна хэрэглэсэн зай, хуучин хувцас, гутал, хуучин ном цуглуулж авдаг цэгүүд томоохон супэрмаркэтийн ойролцоо олноор харагддаг. Ингээд ангилахаар манай гэрээс гардаг булагдах хог маш их багассан бөгөөд бид хэд үүндээ их сэтгэл хангалуун байгаа.

Харин ажил төрөл хөөцөлдөхөд удаан бүтдэг, алба амины олон асуудлууд олон шат дараалсан хүнд суртал, бичиг цаас америкийг бодвол олон болохоор ажил удаан бүтдэг санагддаг. Жишээ нь банкны хаяг солих, төлөвлөсөн төлбөр хийх гэх мэт америк өөрсдөө интэрнэтээр хийж болох олон зүйл дээр энд заавал банкинд хандсан захиа бичиж тэр нь олон хонож байж нэг юм болно. Магадгүй бид хэд жаахан азгүй байсан ч байж болох, эсэвл буруу банк сонгосоных байж мэднэ.

Ажил дээр бол зохицуулалт дүрмийн тоо харьцангуй эх, аливаа нэг туршилт тавихын тулд олон зөвшөөрөл авах хэрэгтэй байдаг нь сонин санагдав. Энэ нь ихэнхдээ ажиллаж байгаа хүмүүсийн аюулгүй байдлыг хангах зорилготой боловч нэг их оновчтой биш байх нь элбэг. Нөгөө талаар энэ тал дээр зохицуулалт багатай америкт хүн өөрөө хохироод үлдэх магадлал өндөр бололтой.

За тэгээд өөрт ажиглагдсанаа зах зухаас нь бичвэл иймэрхүү. Цаашдаа сайн танилцвал хуваалцах сонин олон таарах буйзаа.

Кэмбрижээр алхвал...