Багш хүн хүүхдийг хайрлаж энэрэх чадвартай байх ёстой.

Багш хүнд байх хамгийн эрхэм чанарын нэг нь хүүхдийг хайрлаж, энэрэх явдал юм болов уу гэж боддог. Хичээлийн агуулга, сургах арга барилыг хүн хүсэж байвал сурчихна. Харин багш болоод хүүхдийг хайрладаг, тэдний төлөө сэтгэл гаргадаг нь сайн багш болдог байх. Миний аав, ээж хоёр багш байлаа. Хөдөө багшилж байхдаа амралт дуусаад ирээгүй, эсвэл дотуур байрнаас оргосон хүүхдийн араас хөөцөлдөж гэрээр нь явна, очсон хүүхдээ бас эцэг эхийг нь аргадаж авчирна. Тэр үед дунд ангийн хүүхдүүдээ гэртээ мал дээр гаргах сонирхолтой эцэг эхчүүд олон байжээ. Ялангуяа охидоо гэртээ авч үлдээд хүнтэй суулгаж, аж ахуйдаа туслуулна гэх.
Хотод орж ирсэн хойноо анги даадаг ээж маань бас л хичээлээ тасалдаг, дүрсгүй хүүхдүүдийн гэрээр орой явна. Эцэг эх, эмээ, өвөөг нь сайн танина. Заримтай нь найзална, заримыг нь загнана. Хүүхдүүдийн гэр орны амьдралыг мэднэ, өнчин өрөөсөн, гачигдал дутагдалтай нэгний хойноос бүр их шургуу явдаг байж билээ. Тэр бүхний цаана энэ хүүхдийг амьдралтай залгуулчих юмсан гэсэн чин хүсэл эрмэлзлэл л байсан байдаг.
Өнөөдөр 29 дүгээр сургуулийн багш нар өмгөөлөгч хөлсөлж, хэвлэлийн бага хурал хийлгэж байгаа нь хачирхалтай санагдав. Сурах, боловсрох эрхээ шаардаж жагссан хэдэн сөөсгөр хүүхдийг эсэргүүцэж, сургуулиас хөөнө гэж сүрдүүлэн ичиж зөвсөн шинжгүй олуулаа чихцэлдэн зогсох хүмүүст багш гэх эрхэм сайхан нэр томджээ. Багш хүн зүй нь энэ тэмцлийн нөгөө талд хүүхдүүдийн төлөө явж байх ёстой биш гэж үү? Хариуцаж байгаа сурагч нь бэлгийн дарамтанд орсон сураг байгаа бол тэрний хойноос үнэн мөнийг олж, хохирсон хүүхдийг хамгаалахын төлөө явж байх ёстой биш үү?
Угаасаа сонсголын бэрхшээлтэй хүүхдийн тусгай сургуульд дохионы хэл мэдэхгүй багш хичээл заадаг гэдэг нь утгагүй хэрэг юм. Хүн бүр дохионы хэл мэдэхгүй учир амьдралд бэлдэж байна гэсэн ядуухан тайлбар хийж байна. Гэхдээ энэ нь сонсгол муутай л болохоос бие бялдар сэтгэц эрүүл хүүхдүүдийг сонсголтой хүнтэй харьцах төдий л боловсрол хангалттай гэж тавлаж байгаа хэрэг шиг санагдлаа. Хүүхдийн танин мэдэхүйд хүнтэй харьцах харилцаа маш чухал. Бүр бага нялх цагаасаа санаа бодлоо чөлөөтэй солилцож чаддаг болбол бүр сайн. Тэгэхээр өөрийгөө нээж, орчноо танин мэдэх нь амны хайрцаг уншиж, бусадтай ойлголцох чадвараас илүү чухал гэсэн үг. Сонсгол муу төдийгөөр хэн нэгний сурч боловсрох боломжийг хаах нь нийгэмд илүү хохиролтой. Тэр хэмжээгээрээ хийгмийн хөгжилд ихийг бүтээж, хувь нэмэр оруулах хүний тоог цөөлж байнаа л гэсэн үг. Компьютерийн програм бичих, зураг зурах, баримал барих, машин техник зохион бүтээх, механик, архитектур гээд заавал сонсголтой байх шаардлагагүй олон салбар, мэрэгжил бий. Тэдэнд сурах боломж нь л хэрэгтэй.
Харин тэр сургуулийн багш нарт тийм сэтгэл алга. Хайр, энэрлийн сураг ч алга. Хорвоо дэлхий уужим, чи хүсвэл юуг ч хийж чадна гэж зоригжуулж, цонх нээж өгөх ёстой багш нь сурах эрхээ шаардсан хэдэн хүүхдийг хөөнө гээд л сууж байна даа.

Энэ оныг үдэхсэн гэж яарахуй

Нэг сайхан тухлаж аваад юм бичих завдал гарахгүй явсаар байтал 2016 гэдэг он дуусах тийшээ хэдхэн хоног үлджээ. Нүүдэл суудал, жижиг сажиг ахуйн асуудлуудын араас гарч чадахгүй болохоор өөр хүнд сонирхуулчих юм ховор нь бас нэрмэх юмаа гэж. За он дуусахаас өмнө хэд хоног толгойд эргэлдээд байгаа ундуй сундуй хэдэн бодлоо жагсаагаад, жаахан замбараатай болгочихвол ирэх жил илүү аятайхан байх ч юм билүү.
Америкийн ерөнхийлөгчийн сонгуулийн талаар илүү амлаж амжаагүй байгаа билээ. Үгүй ер ч гэмээр, гутармаар ч юм шиг. Гэтэл манай монголчуудын сэтгэгдэл бүр ихээр гайхашруулав. Ерөнхийдөө бол тийм баян хүн тэнэг биш л байж таараа. Мундаг ном бичсэн мундаг хүн тэгээд ч БН нам монголд элэгтэй байдаг гэсэн мэссэж их явлаа. Асуудлын гол нь Трамп гэдэг хүн тэнэг эсэх, хэдэн ном бичсэнээс жаахан холуур юм л даа (угаасаа тэр номыг нь хөлсөөр хүн бичиж өгдөг). Өнөөдөр манай улсад нийгмийн, эдийн засгийн, засаглалын олон асуудал бий. Олон хүн энэ асуудлын зангилаа нь хээл хахууль газар авсан, улс төрчид болоод том бизнесийн ашиг сонирхлын зөрчлөөс үүсэлтэй гэж үздэг. Тэгвэл хүмүүс ямар удирдагчийг хүсдэг вэ? Үнэнч шударга, ёс зүйтэй, янз бүрийн хувийн ашиг сонирхлын зөрчилгүй байх цаашлаад өндөр боловсрол, мэдлэг, нийгмийн давхарга бүрийг төлөөлөх чадвар гээд олон чанарыг жагсааж болно. Гэтэл Трамп гэдэг хүн энэ жагсаалтаас нэлээн гадуур тууж яваа шүү дээ. Сонгуулийн сурталчилгаанд худлаа мэдээлэл тараасан (энд ч мань хүн ганцаараа биш), татварын мэдээллээ одоо болтол ил зарлаагүй, Трампийн Их Сургууль нэрээр олон хүн хохироосон, эмэгтэйчүүдийн талаар дундад зууны маягийн үзэлтэй, арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхагчидтай дотно, шинжлэх ухааныг үгүйсгэгч, боловсролын төвшин нэг их өндөр биш гээд тоочиж бас болно л доо. Мань хүн сонгогдсоноосоо хойш багаа хэрхэн бүрдүүлж байгаа нь миний л хувьд манай монголын төр засгийн удирдлагатай улам л дөхүү харагдах. Сонгуулийн кампаанийн үеэр хамгийн их мөнгө өгсөн улсууд нь албан тушаал авч байна. Америкийн түүхэн дэх хамгийн олон саятан тэрбумтнаас бүрдсэн засгийн газрыг байгуулж байна. Бизнес эрхэлж байсан хүн ерөнхлийлөгчөөр сонгогдсон тохиолдолд тангараг өргөхөөсөө өмнө зарах эсвэл өөртэй нь хамаагүй шинэ ТУЗ-д бүрэн даатгах жишигтэй юм байна. Трамп болохоор хүүхдүүддээ удирдлагаа шилжүүлнэ гэж байгаа. Тэгэхээр бизнесийн асуудал эдний гэр бүлийг орхихгүй гэсэн үг. Цаашлаад хүргэн хүүгээ цагаан ордны тодорхой албан тушаалд дэвшүүлэх арга зам хайж байгаа бөгөөд энэ нь тус улсын Нэпотизмийн эсрэг хуультай зөрчилдөж байгаа болно.
Хүмүүс төрд орохоосоо өмнө баян болсон хүн огт шуналгүй болчих юм шиг андуу боддог. Тэгвэл нийгмийн эрх ашгийн төлөө юу ч хийж байгаагүй хүн ямар зорилготой төрийн эрхэнд гарахыг хүсэх билээ? Трамп бизнесийн ашиг сонирхлоо орхихгүй гэдгээ ч нуусангүй. Тайваний ерөнхлийлөгчтэй утсаар ярьсан нь тэнд зочид буудал барихаар хөөцөлдөж буйтай нь холбоотой гэдгийг хэд хэдэн том сонин шуугиад авсан. Сонгуулийн дараахан японы ерөнхий сайдтай уулзахдаа охиноо байлцуулсан нь ч бас тийм санамсаргүй хэрэг биш гэх юм билээ. Хөвгүүд нь аавтайгаа уулзуулах эрхийг нэлээд хэдэн дойлуураар тарааж байгаа сурагтай дээр гадаад дотоодын зочид нь хүлээж авч байгаа хүнээ гомдоохгүйн тулд Трампийн зочид буудалд бууж орлогыг нь өсгөж байгаа л гэнэ.
Тэгэхээр Трампийн засаглал ер нь манай монгол маягийн засаглалтай илүү ойрхон болох төлөвтэй. Монголын хувьд хүмүүс АНУ, хятадын харилцаанд үүсэх дов сондуул манайд ашигтай байж магад гэж харж байх шиг. Гэхдээ тэр ашиг түр зуурынх л байх, нэгэнт манай засаглал аливаад хурдан рэакц үзүүлэх чадвар муутай тул нэг их том өөрчлөлт авчрахгүй бизээ.
Тэгвэл энэ засаглалын өв юу байх вэ? Эмэгтэйчүүд, үндэсний болоод цөөнхийн эрхийн талаар гарсан дэвшил ухрах магадлалтай. Трамп дээд шүүхийн эзгүй байгаа суудалд шүүгч томилох ажилтай. Тэр нь үр хөндөхийн эсрэг үзэлтэй хүн байх болно гэдгийг нуугаагүй. Конгрес ба сенатийн олонх нь бүгд найрамдах намынхан тул дурын хүнээ томилох боломжтой. Обамагийн санал болгосон шүүгчийг энэ намынхан зориудаар хэлэлцэхгүй унагаад удаж байгаа. Гэр бүл төлөвлөлтөнд зарцуулах санхүүжилтийг бууруулах хандлага байгаа.
Байгал орчны ба дэлхийн дулаарлын судалгаа түүнтэй холбоотой гарсан хууль зохицуулалт буцах магадлалтай. Угаасаа дулаарлыг ил эсэргүүцдэг хэд хэдэн хүн түүний засгийн газарт орсон. Хамгийн түрүүнд дулаарлын судалгааны санхүүжилт өртөх байх. Энэ нь мөн л Трамп газрын тосны комапнид хувьцаа эзэмшдэгтэй холбоотой. Саявтар Өмнөд Дакотад болсон уугуул иргэд, газрын тосны компанийн тэмцэл өөрөөр эргэх магадлалтай. Угаасаа бид ялагдаагүй шүү дээ гэж газрын тосныхон мэдэгдсэн.
Угаасаа засгаас шинжлэх ухааныг санхүүжүүлэх нь буруу гэж үздэг хүн төсөв барих болсон тул шинжлэх ухааны бусад салбарын санхүүжилтэнд өөрчлөлт орох байх. Боловсролын сайд нь дунд сургуульд эволюцийн онол заахыг эсэргүүцдэг тэрбумтан гээд дүр зураг тааруу л бууж байна.
Гэхдээ Олон эрх ашиг хуулиар хамгаалагдсан, зохицуулагдсан байдаг тул алга урвуулахтай адил ч бас байхгүй л дээ.Тэгээд ч олон сая хүний эрх ашиг хөдөгдөхөд бүгд чимээгүй бууж өгөхгүй, их л олон шүүхдэлт болох байх.
Миний ажигласнаар хэсэг хүн баяжихаар бусдынх нь амьдрал дагаад дээшилнэ гэдэг либэртариан үзэл лав бидний хувьд тийм зөв зам биш юм шиг санагддаг. Хүний нэг амьдралд хэдэн байшин, хэдэн хувцас, хэдэн машин хэрэгтэй вэ? Дэмжээд томруулсан бизнесүүд жижиг бизнес бий болох хөгжих орон зайг хааж боодог үзэгдэл хаа сайгүй. Одоо л сайн сайхны үлгэр жишээ болсон болохоос Билл Гэйтс гуайн монополчлол олон бизнесийг дампууруулсан шүү дээ. Өөрөө өөрийгөө тэжээх боломж байхад нь боож хаачихаад дараа нь өглөг маягийн юм өгөөд өгөөмөр царайлах бас тийм. Тэгэхээр бид арай өөр зам, өөр зорилго, өөр мөрөөдөл хайх нь зөв болов уу? Бид цөөхүүлээ, манай зах зээл жижиг, газар зүй цаг агаарын бас соёлын өвөрмөц тогтолцоотой. Тэгтэл заавал бусдыг дуурайж буянаа барах шаардлага бий билүү? Би ядуу зүдүү амьдаръя гээгүй шүү дээ. Боломжийн байр орон сууц, эрүүл саруул орчин, сайн чанарын боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээг 3 сая хүн хүргэх тийм хэцүү гэж үү? Хүн аятайхан амьдрахад өөр юу хэрэгтэй вэ?
Энэ олон дайн мөргөлдөөн гол нийгмийн шударга бишид бухимдсан олны уур хилэнг ашигласан бас л эрх мэдэл, эд баялагийн төлөөх шунал өрддөг. Ер нь мөнгө шүтэхээ болиод шуналаа хянах аргатай бол нийгмийн бүх биш ч ихэнх асуудал шийдэгдэх байх даа.
Энэ оны сүүлийн бичлэг жаахан бараан болчихлоо. Наастр тийм болохоор өөр арга алга. Харин ирэх жил төсөөлсөнөөс өөр гэгээлэг байх болтугай гэж ерөөгөөд дуусгая даа.

Бас л хошуу нэмчихье

Зурагтаар нэг эмэгтэй нөхөрт гарахгүй, хүүхэд гаргахгүй гэчихсэн юмуу даа. Үгүй тэр харааж зүхэж байгааг нь ээ, бурхан минь яасан ч ууртай, бас хүний хэрэгт хошуу дүрсэн улс байдаг юм. Энэ хандлагыг харвал эмэгтэй хүн нөхөрт гарахгүй, хүүхэд гаргахгүй бол энэ нийгэмд хэрэггүй хүн  гэж олонх нь үздэг бололтой юмаа. Нөгөө юун тэгш эрх юун хүний эрх. Энэ олон дунд ганцxан хүн л хүний сонголтыг хүндэл гэж дуугарах шив дээ. Бас нэлээн хэд хоногийн өмнө нэвтрүүлэгч Чимгээ хүчирхэг эмэгтэй бол нөхөртөө нэмэр чимэг болдог хүүхнийг хэлнээ гэж тодорхойлох шив. Бас л эмэгтэй хүний үнэлэмж нь эхнэр.
Дэлхийн нийт хүн амын 1% нь ямар нэг бэлгийн амьдралын сонирхолгүй хүмүүс байдаг гэдэг. Дээр нь ямар нэг шалтгаанаар хүүхэд олох боломжгүй улсыг нэмчихье. Овоо хэдэн хувь болно биз. За тэгээд ажил мэргэжлийн тодорхой зорилоготой, түүндээ хүрэхийн тулд хувийн амьдралаа хойш тавьсан хүмүүс бас бий. Ийм улсыг нийгэмд ямар ч нэмэргүй гээд хасчихъя гээд байна уу. Хувь хүнийхээ хувьд дарамттай зовлонтой энэ хүмүүс харин улс орны эдийн засгийн хувьд жирэмсэний амралт авахгүй, хүүхэд өвдлөө гэж чөлөө нэхэхгүй харин жирэмсэний амралтын мөнгийг тань нийгмийн даатгалын шимтгэлээрээ төлж байгаа хүмүүс шүү дээ хө.
Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн хооронд физиологийн ялгаа бий, гэхдээ тэр нь дээр илүү гэx ялгаа байхгүй. Харин тийм сонин ялгааг бидний амьдарч байгаа нийгэм, хүүхдээ хүмүүжүүлэх арга барил бий болгодог. Наад захын жишээ, эрчүүд эмэгтэйчүүд жолоо муу барьдаг гэж шоолонгуй ханддаг. Тэр ялгаа физиологийнх биш зүгээр хөвгүүд их багаасаа л жолоо барих дадлага хийж эхэлдэгтэй холбоотой гэж би боддог. Багаасаа машинаар тоглож өснө, өнөө бол удрирдлагатай машин маневрийг их жоохноосоо сурч байгаа. Эвлүүлдэг, удирддаг тоглоомоор тоглох хожимдоо жолоо барихад хэрэгтэй олон чадвар суулгадаг. Багаасаа сурсан дадлага гэдэг бас их чухал. Тэгвэл охидууддаа бид нар ямар тоглоом авч өгдөг вэ. Хүүхэлдэй, янз бүрийн нүүрний будаг шунх, гал тогооны хэрэгсэл. Иймэрхүү тоглоом жолоо барих техник сэтгэлгээнд ямар нэг нэмэр байхгүй. Охид хөвгүүд багаасаа өөр өөр тоглоом сонирхдог гэсэн судалгаа бий, гэхдээ тэрийг нь дэвэргээд тэс өөр тоглоомоор тоглуулах бас буруу байх.
Эмэгтэйчүүдийн сэтгэж бодох чадвар хэнээс ч дутахгүй гэдгийг харуулсан том жишээ Мари Кюри. Үеийнхээ эрчүүдээс хамаагүй сүүлд их сургуулийн босго алхсан тэрбээр хоёр удаа Нобэлийн шагнал хүртсэн эмэгтэй. Францын алдартнуудын Pantheon бунханд заларсан анхны эмэгтэй. Тэр тухайн үеийн жишгээр нөхөрт гарч хүүхэд гаргасан. Харин түүний ажлыг ойлгож дэмжиж хамтарч ажилласан нөхөр, хүүхдүүдийг нь асарч байсан хадам аав хоёр түүнд ийм боломж олгосон юм.
За цаашлаад эр хүн чинь охидуудтэй тоглодоггүй юм гэж хөвгүүддээ хэлж байхыг олон сонсдог уу та нар. Эмэгтэй хүн шиг уйлаад гэх ч юм уу, энэ нь цаагуураа хөвгүүдэд эмэгтэй хүний байр суурь доогуур гэдгийг их багаас нь сургаж байгаа гэсэн үг тийм үү? Яагаад охид хөвгүүд хамт тоглож болохгүй гэж, яагаад хөвгүүд уйлж болохгүй гэж?
Эрчүүд эмэгтэйчүүд жэндэр яриад бидний эрхийг хохироож байна, эрчүүд эрт үхэж байна гэсэн гомдол гаргадаг. Эцэг эхчүүд охидынхоо боловсролд илүү анхаардаг нь нийгэм дэх байр суурь хэцүү гэдгийг мэддэгийнх. Энэ чинь нарийндаа бол эмэгтэйчүүдийн нийгэмд эзлэх байр суурийн үр дагавар байгаа биз. Исланд улсын эмэгтэйчүүдийн эрх, нийгмийн байр суурь дэлхийд хамгийн сайнд тооцогддог. Исланд улс бад эрчүүдийн дундаж наслалтаар дэлхийд тэргүүлдэг. Нийгмийн тэгш байдал эрэгтэй, эмэгтэй бүх хүнд ашигтай. Аав нь гэр орныхоо ажилд оролцдог бол хүүхдүүд нь насанд хүрээд үеийнхнээсээ илүү өндөр цалинтай байдгийг харуулсан гэр бүлийн судалгаанууд байдаг. Ийм хүүхдүүд эргээд сайн эцэг эх болдог ч гэдэг. Хүүхдүүд гэр бүлийн харилцааны динамикийг маш эрт маш сайн ойлгодог. Хүүгээ уйлахад нь эр хүн уйлдаггүй юм гэхийн оронд яагаад уйлсаныг нь асууж бай.

Хэвлэсэн бүхэн үнэн биш, зөвлөгөө өгнө гэдэг хариуцлага

Би гэдэг хүн 5 жил бодисын солилцооны эмгэг, зүрх судасны өвчин, таргалалттай холбоотой судалгааны төвүүдэд ажиллаж байсан маань энэ талаарх мэдээлэл, шинэ судалгаа үзэх сонсох боломж нээж өгчээ. Манайд ч энэ талаар их ярьж бичдэг болсон юм байна. Гэхдээ олон нийтийн хэвлэл мэдээлэл, цахим хуудсуудаар буруу ташаа мэдээлэл их явдаг нь сэтгэл түгшээдэг. Зүгээр дурын хүн биш мэргэжлийн хүмүүс ч илт буруу ярих нь олон. Манайд анагаахад хүний физиологийг хэр сайн заадаг вэ? Клиникийн судалгааны аргачлал гэж хичээл ордог болов уу? Ажаад байхад шинэлэг юм ямар нэг хурал зөвлөгөөнөөс олж мэдээд тэр тухай ярихдаа илүү дутуу хачир нэмдэг, эсвэл их хуучин мэдээлэлтай байдаг, эцэст нь судалгааны арга барилын ямар ч суурь байхгүй учраас дүгнэлтээ их гоомой гаргадаг нийтлэг дутагдал голчлох юмаа. Саяхан эрүүл хооллох талаар 2-дугаар эмнэлэгийн хоол зүйч ийм ярицлага өгсөн байна. Ерөнхийдөө дажгүй зөв ярьсан юм байнаа байна. Овоо зөв явж байснаа дундуур нь гэнэт сонин мэдээ орж ирэх нь гайхалтай. Бүгдийг нь тайлбарлах цаг зав үгүй тул ганц хоёр жишээ дурдаад өнгөрье. Энэ тухай миний бичээд байдгийн учир нь та нар минь янз бүрийн мэдээллийг нухацтай бодож хүлээж авах хэрэгтэй шүү, хэвлэсэн бүхэн зөв биш, алив эрүүл мэднийн зөвлөгөөг уншихдаа аль болох цаана нь ямар судалгаа юу байна вэ гэж сонирхож байгаарай л гэх гэсэн юм. Иймэрхүү жишээ маш олон гэдгийг надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа биз дээ.

"Хамгийн сайн өглөөний цай гэвэл үр тарианы төрөл тэр дундаа овьёос будааны төрлүүд гэж үздэг"- энэ хуучирсан мэдээлэл. Өглөө уураг агуулсан хүнс тэр дундаа өндөг хэрэглэж бай гэсэн зөвлөгөө сүүлийн 2 жилд яваад байгаа. Нүүрс ус агуулсан хүнс амархан задардаг/шингэдэг учраас хурдан өлсгөдөг. Тиймээс эслэг, уураг өглөөний цайнд орох нь зөв.

"Би сая эмнэлгийнхээ эмч нарт нэг сарын турш баланстай хоол идүүлэх хөтөлбөр явуулсан юм. Тэр хөтөлбөр маань дуусаад би яг одоо репортыг нь бичээд сууж байна л даа. Хөтөлбөрт хамрагдсан эмч нар маань хоолидэж эхлэхээсээ өмнө урьдчилсан шинжилгээ өгсөн. Дуусаад бас урьдчилсан шинжилгээ өгсөн. Гэтэл эмч нар маань даралтын эмээ уухаа больчихсон. Би хоолоо бэлтгэхдээ давс, өөх тос маш бага хэрэглээд, таван төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүн орсон, зөв цэвэрлэж, зөв боловсруулсан хоол өгсөн юм л даа. Давс ер нь бараг л хэрэглээгүй гэж болно. Гэтэл даралт ихтэй эмч нар маань даралтны эмээ уухаа больчихсон, бие хөнгөрөөд сайхан байна гээд эерэг өөрчлөлт орсон. Бас цусны сахарын хэмжээ нь илт буурсан. Нэг эмчийн
цусны сахарын хэмжээ нь 10-тай өндөр гардаг байсан чинь энэ хөтөлбөрийн дараа 6-аас дээш гарахаабольсон байгаа юм. Гол нь тэр эмч нар бага давстай, бага хоол гэдгийг мэдээгүй, өмнө иддэг байсан хоолнуудаа санагалзаагүй. Яагаад гэвэл бүх амин дэм байгаа болохоор хурдан цадаж, шаардлагатай амин дэмээ авсан байгаа юм. Миний таньдаг IV цахилгаан станцын хоол зүйч маань бас ийм хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн чинь эмч нарын ерөнхий эрүүл мэндийн байдал эрс дээшилсэн байгаа юм. Тэгэхээр баланстай хооллоод л сурчихвал элдэв өвчнөөс хол байж чадна. Эрүүл байхад оройтсон гэж бодох хэрэггүйг энэ хөтөлбөр баталсан." -Энэ хөтөлбөр юуг баталсан нь тодорхойгүй. Хэрвээ судалгааны тухай ярих гэж байгаа бол хэдэн хүн оролцсон, үр дүн хэдэн хүнд гарсаныг, бас яаж хэмжсэнийиг заавал дурдах ёстой. Наад зах нь энэ судалгаанд нэг дор ажилладаг хүмүүс оржээ. Тэд бүгд нэг л цайны газар хооллодог байж. Тэр цайны газрын хоол өөх тос давс ихтэй тааруу хоолтой. Судалгаанд хоол өөрчлөгдсөн нь оролцсон хүмүүсийн эрүүл мэндэд нөлөөлсөн гэж үзвэл нийт иргэдэд хэр хамааралтай вэ?

"Жимсийг хоолтой хамт хэрэглэх бас зохисгүй. Жимс чихэрлэг учраас тодорхой хэмжээгээр илчлэг өгдөг. Гол нь ходоодны хүчлийг нэмэгдүүлэхэд нөлөө үзүүлдэг болохоор хоолыг шингээх тал бол байдаг. Гэхдээ жимс, ногоог хамтад нь хэрэглэх ер нь дэмий. Аль болох зайтай хэрэглэх хэрэгтэй."- анх удаагаа жимс хоолтой хамт хэрэглэх зохисгүй гэж сонсож байна. Хоолны дараа бялуу амттаны оронд жимс хэрэглэ гэдэг зөвлөгөөг яах билээ. Жимс чихэрлэг ч эслэг агуудаг учраас цусан дахь глюкозын хэмжээг огцом өсгөдөггүй сайн талтай гэдэг дээ уг нь.

"Үр тарианы төрөл хэрэглэхгүй байна гэдэг чинь гаднаас ямар ч энерги авахгүй, өмнө нөөцөлсөн энергиэ л зарцуулж байна гэсэн үг."- буруу өөх тос, уураг хэрэглэхэд энерги авна.

"Бидний улаан хоолой чинь хоол идсэний дараа ходоод руу хоолыг бага, багаар оруулж байдаг. Ходоод тэр бага багаар ирж байгаа хоолыг боловсруулж нарийн гэдэс рүү жаахан жаахнаар өгч байх ёстой."- хүний физиологи сайн мэддэггүй бололтой. Улаан хоолой чинь хоол нөөцөлдөг сав болчихов уу. Уг нь сурах бичигт хоол залгиур хоолойноос ходоодонд ороход 7 секунд болно гэдэг л дээ.

"Жирэмсэн эхчүүд хоол хүнсэндээ үхрийн элэг, ногоон байцаа, шош зэрэг фолийн хүчил, төмрөөр баялаг хоол хүнс хэрэглэх хэрэгтэй."- баруун Европт А витамины илүүдэл урагт хортой тул жирэмсэн эхчүүдийг элэг идэж болохгүй гэдэг. Дараа нь өөрөө А витамин илүүдвэл элгэнд маш хортой тухай ярьсан байх юм.

"Харшил үүсгэгч хүнсний бүтээгдэхүүнд цитрусын төрлийн жимс, өндөг ордог"- Дархлааны систем алив бодисыг хэр хүлээж авахаас шалтгаалж ямар ч хүнс харшил үүсгэж болно. Ийм хоёрхон төрлөөр хязгаарлагдахгүй. Өөр юманд харшилтай ч дээрх 2 хүнсэнд харшилгүй бас байж болно.

Зүгээр нэг ажиглалт та бүхэнд сонин бас юм бодогдуулж магадгүй гээд энд хавчуулаад орхиё
Сүүлийн 30 жилд дэлхий даяар таргалалт маш хурдан нэмэгдэж байгаа. Баян барууны орнуудаас халиад хөгжиж буй орнуудад ч таргалалт эрүүл мэнд, эдийн засгийн асуудал болоод эхэлчихсэн гэдгийг мэдэж байгаа бизээ.
Таргалалтын гол шалтгаан их идсэнийх гэж үздэг. Их идэхдээ хүнсний бүх төрлөөс их иддэг болсон уу? Тоо баримт харъя; сүүлийн 30 жилд хүмүүсийн идэх уураг болоод өөх тосны хэмжээ бараг өөрчлөгдөөгүй юм байна. Харин 1980-аад оноос өөх тос багасгах зөвлөмжийн дагуу хэрэглээ харин ч буурсан (хүнсний нийт илчлэгийн 40% байснаа 30% болсон). Уургийн хэрэглээ 15% хэвээрээ. Хэрвээ өөх тос уургийн хэмжээ өөрчлөгдөөгүй юм бол юу нэмэгдсэн бэ? Нүүрс усны хэрэглээ нийт илчлэгийн 40% байснаа 55% болж нэмэгджээ. Түүнээс цардуул 49%-иас 51% болж өссөн бол фруктозын хэрэглээ 8%-иас 12% болж нэмэгдсэн байна. Хүүхдүүдийн дунд фруктозын хэрэглээ зарим тохиолдолд 15% хүрсэн байдаг.
Сүүлийн 30 жилд хүмүүсийн сахарын (2 дахин өссөн) хэрэглээ тэр дундаа фруктозын хэрэглээ их өссөн нь харагдаж байгаа биз? Фруктозын хэрэглээ таргалалт болоод бодисын солилцооны эмгэгтэй ямар хамааралтай болох талаар ойрд их ярьж бичдэг болсон байна. Сахароз (элсэн чихэр) нэг глюкоз нэг фруктозын молекулаас тогтдог, жимсний шүүс фруктоз ихээр агуулдаг, эрдэнэ шишийн сироп бол цэвэр фруктоз (их хямд, америкчууд ундаа болоод бэлэн боловсруулсан хүнсэндээ маш их хэрэглэдэг, эрдэнэ шиш тарьдаг тариачдын болоод хүнс үйлдвэрлэгчдийн том лобби байдаг гэдэг, европт хориотой). Манай Кока Кола чихрээр амталсан байдаг уу, эрдэнэ шишийн сиропоор амталсан байдаг уу?

Хүнд зөвлөгөө өгнө гэдэг хариуцлагатай ажил. Буруу ташаа мэдээ тараагаад хүний эрүүл мэнд хохирвол яана. Нөгөө талаар уншигчид ч гэсэн нийтлэгдсэн бүгд үнэн бодит мэдээ биш гэдгийг санаж давхар өөр эх үүсвэрээс шалгаж байх хэрэгтэй.

Өгөөмөр сэксизм

Эмэгтэйчүүдийн нийгэмд эзлэх байр суурь сайжирч байгаа ч асуудал бүрэн шийдэгдэх хүртэл маш олон саад бэрхшээл байсаар л. Энэ удаад би сонгох сонгогдох эрх, хүчирхийлэл, бэлгийн дарамт хамгийн өргөн яригддаг сэдвээр биш харин хүний санаанд ордоггүй өнцгөөс харж үзэх гээд үзэх үү.
Эхлээд саявтар уншсан ганц хоёр жишээ…
1. Алберт Эйнштэйний нас барахад эмэгнэж бичсэн сонины нийтлэлд:
"Тэрбээр өдөр бүр ажлаа тараад хоол хүнсээ цуглуулж, хогоо асгаж, сандлын бүрээсээ гараараа угаадаг байв. Дагавар охиныхоо хувьд зүгээр л аав байсан түүнийг " тэр хэрэгтэй үед үргэлж дэргэд минь байдаг байсан" хэмээн дурсжээ.
Мягмар гаригт мөнх бусыг үзсэн Алберт Эйнштэйн ажил дээрээ атом үнэхээр байдаг эсэхийг харуулах гэж зорьж байлаа. Түүний фотоэлектроны нөлөөлөл хэмээх нээлт нь алдартай Нобелийн шагнал авчирсан юм" гэж байсан бол та гайхах уу? Олон хүн энэ одоо юу вэ гэж гайхах биз. Энэ эмэгтэй эрэгтэй эрдэмтдийн эмгэнэлийн нийтлэл хэр ялгаатайг харуулах гэсэн сэтгүүлчийн хошигнол байсан юм.
Тэгвэл пуужин зохион бүтээгч Ивонн Бриллийн эмэгнэлийн нийтлэл дээр:
"Тэрбээр сайхан хоол хийж, нөхрөө даган ажлаас ажилд шилжин, 3 хүүхдээ өсгөх гэж ажлаасаа 8 жилийн завсарлага авсан юм. Түүний хүү Матью дэлхийн хамгийн сайн ээж гэж түүнийг тодорхойлжээ.
Харин өнгөрсөн Лхагва гаригт 88 насандаа Принстон хотод мөнх бусыг үзсэн Ивонн Брилл 1970 онд пуужингийн тийрэлтийн систем зохион бүтээсэн үнэхээр чадалтай эрдэмтэн байсан бөгөөд түүний нээлтийн хүчээр хиймэл дагуулууд тойрог замаас хадуурч гарах асуудал үгүй болсон юм." гэж үнэхээр бичсэн байдаг.
Асуудлын гол нь Ивонн Брилл сайн эзэгтэй бас сайн эрдэмтэн байсанд биш зүгээр тэр эрэгтэй хүн байсан бол түүний эмгэнэлийн нийтлэл арай өөр байж байж гэдэгт л.
Яагаад эмэгтэйчүүдийн ололт амжилтыг энэ бас сайн ээж гэсэн тодорхойлолт дагах ёстой гэж? Тэгвэл гэр орондоо санаа тавьж хүүхдээ өсгөхөд ижилхэн хувь нэмэр оруулсан эрчүүдийн хувь нэмэр яагаад дурдагдахгүй өнгөрөх ёстой вэ?
Эмэгтэйчүүд ихэнх тохиолдолд гэр бүл ажлын тэнцвэртай байдал олохын тулд арай илүү ажилладаг нь үнэн. Эмэгтэйчүүдийн дээрх тодорхойлолт бас л тэр илүү үүрэг хариуцлагын тусгаж, эмэгтэйчүүдэд дэмжлэг өгөх зорилготой бичигдсэн байх. Иймэрхүү тодорхойлолтыг "өгөөмөр сэксизм" (benevolent sexism- үгчлээд хөрвүүлээд тавьчихлаа, арай оновчтой орчуулга санал болгох хүн байвал баярлана шүү.) гэж тодорхойлдог юм байна. Сайн сайхан юм хэлж байхад юу нь буруу байна гэж бодож байна уу? Ийм тодорхойлолтын нөгөө тал нь эмэгтэй хүнийг сул дорой, эрчүүдээс арай дутуу гэдгийг тодотгож байгаатай утга нэг болчихдогт учир нь байгаа гэнэдээ. 1996 онд Глик бас Фрискэ гэсэн 2 судлаач 19 оронд 15000 хүн хамарсан судалгаа хийгээд эмэгтэйчүүдийн талаар "өгөөмөр сэксист" коммэнт хэлдэг бичдэг хүмүүс эмэгтэйчүүдийн эсрэг их хатуу бодолтой хүмүүс байдгийг тогтоожээ. Иймэрхүү үзлийн аюул нь нийгэмд байгаа эрх тэгш байдлыг нуун дарагдуулах, хүмүүсийн эрхийнхээ төлөө үг хэлэх идэвхийг бууруулах муу нөлөөтэй гэж дүгнэсэн байдаг. Энэ талаар бичсэн нийтлэлийн эх энд.
Саяхандаа яруу найрагч Б. Лхагвасүрэн гуай "Эмэгтэй хүнийг ухаан зартал бүү зовоо" гэж хэлсэн нь үнэхээр сонгодог жишээ. Эсэргүүцсэн хүний амыг эмэгтэйчүүдийг хайрла л гэж байна ш дээ гээд хаачихна. Яг нарийндаа эмэгтэй хүний ухаан богино гэдгийг арай гоё болгоод л хэлчихсэн байдаг. Иймэрхүү үзэл бодол хэр их байх нь эмэгтэйчүүдийн нийгэмд эзлэх байр суурьтай урвуу хамааралтай байдаг юм байна. Тэгэхээр манайд хийх ажил их байнаа л гэсэн үг.
2. Энэ сард Нью Иорк Таймс сонинд CRISPR/Cas9 системийн нээхэд гар бие оролцсон эмэгтэй эрдэмтэн Жениффэр Дуднагийн тухай нийтлэл гарчээ. Дээрх нээлт бол сүүлийн хэдэн жилийн дотор гарсан хамгийн том нээлтүүдийн нэг бөгөөд генийн өөрчлөлтөөр олон өвчин анагаах боломжийг ойртуулсан чухал ажил байгаа юм. Нийтлэлд түүний шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмрийг дурдахаасаа өмнө Харвард төгссөн тэрбээр шаргал үс, цэнхэр нүдтэй, нөхөр нь түүнийг ажлын дарамт тэсэх чадвартай гэж тодорхойлсон гэж эхэлж байгаа юм даа. Хэрэв нийтлэлийн баатар эрэгтэй хүн байсан бол түүний нүд, үсний өнгө, эхнэрийнх нь тодорхойлолт бичигдэх байсан болов уу гэсэн асуултанд та юу гэж хариулах вэ? Эмэгтэй эрдэмтдийн тухай нийтлэлд заавал дурдагддаг зүйлс:
- Түүнийг эмэгтэй гэдгийг тодотгоно
- Нөхрийнх нь ажил
- Хэдэн хүүхэдтэй, хүүхдээ яаж асардаг талаар
- Өөрийнх ажилладаг салбар дахь өрсөлдөөн тун хэцүү санагдсан тухай
- Бусад эмэгтэйчүүдэд үлгэр жишээ болсон эмэгтэй
- Ямар нэг юм хийсэн анхны эмэгтэй гэсэн тодотгол
Эрдэмтэн хүний нээлтийн ач холбогдол нь уг хүн эрэгтэй, эмэгтэй байхад биш, эмэгтэй бол түүний нөхрийн тодорхойлолтонд биш, хүүхэдтэй эсэхэд биш, хэн нэгэнд үлгэр жишээ болохуйц хүн гэдэгт ч биш зүгээр л тэр нээлт шинжлэх ухаанд ямар хувь нэмэр болсон бэ гэдэгт л байгаа юм.
Эмэгтэйчүүдийн тэгш эрхийн асуудал хүмүүсийн төсөөлдөг шиг зөвхөн боловсрол нимгэн давхаргад биш хаа сайгүй байдгийн жишээ энэ болов уу. Шинжлэх ухааны байгууллагад эмэгтэйчүүдийн байр суурь бас л 100% шийдэгдээд сайхан болсон юм байхгүй. Харин ч эмэгтэй хүн эрдэмтэн гэдэг утгаар дэвших хэцүү, судалгааны ажилд орох өргөдөл өгөхөд эрэгтэй хүний сонгогдох магадлал өндөр гээд асуудлууд зөндөө. Энэ талаар Их Британи, АНУ гээд салбар тэргүүлж яваа улсууд их ярьж байгаа ч над мэт шиг хүмүүст яг бодитой шийдэл болоод буух нь арай л болоогүй юм шиг байна.
3. Гурав дахь жишээ бол бүр инээдтэй. Судалгааны ажил хийгээд үр дүнгээ хэвлүүлэх болоход peer review гэсэн процесс бий. Тухайн салбарт ажилладаг судлаач таны ажлыг уншиж үзээд сэтгүүлд хэвлэх дайны бүтээл мөн үү үгүй юу гэдгийг шийддэг. Саяхандаа xоёр эмэгтэй судлаачийн нийтлэлийг шүүсэн хүний "Зохиогчийн жагсаалтандаа эрэгтэй хүн оруулчихвал нийтлэл чинь илүү сайжрах юм байна" гэсэн коммэнт бааахан шуугиан тарьсан. Би эхлээд хэн нэгэн хошигнож байна уу гэж бодсон үнэхээр тийм юм болсон байгаа юм даа.
Жэндэр мэндэр ярьсан хүүхнүүд гээд иймэрхүү юм ярьж бичдэг хүмүүст дургүй талдаа байдаг нь бас л манай нийгэм, манай хүүxнүүдийн нийгэм дэх байр суурийг тольдох нэг үзүүлэлт мөн болов уу. Нөгөө талаар эмэгтэйчүүдийн тэгш эрх ярьсаар энэ эрчүүд хөөрхий байдлтай болчихлоо архи уудаг, боловсролоос хоцордог гэсэн гомдол бас явдаг. Энэ асуудал бол харин ч эмэгтайчүүдийн нийгэм дэх байр суурь сайжрах тусам багасна гэж би бодоод байдаг юм. Бод л доо эрэгтэй эмэгтэй хоёр хүүхэд амьдралд яг ижил боломж, ижил эрх хүлээж байхад эцэг эхчүүд нэгэнд нь илүү анхаарал тавих нь багасна тэр хэмжээгээрээ эрэгтэйчүүд боловсролоос хоцрохгүй. Хоёрт эрэгтэй эмэгтэй хүмүүс амьдралд ижил үүрэг хүлээдэг бол эрчүүдийн би л гэр орноо авч явах ёстой хүн гэсэн сэтгэл санааны дарамт хөнгөрөх үү. Та нар юу гэж бодож байна?

Логиктой тайлбар байна уу та минь ээ?

Бурхан Халдунд гарахыг завдсан хэдэн өвөрлөгчдийн дуулиан тэр бүр сонирхож байгаагүйг бодогдуулав. Би бол шүтлэггүй хүн, багадаа шашны боловсрол олж байгаагүйнх дараа нь мэрэгжил эзэмшсэн хойно шашин шүтлэг миний итгэл үнэмшилтэй зөрчилдөөд байдаг юм. Гэхдээ бусдын шүтэх эрх, шүтлэгийг хүндэтгэдэг тийм ч учраас гарч болдоггүй уул овоо уруу нь гарах гээд зүтгээд байдаггүй. Интэрнэтээр энэ тухай хүмүүсийн бодол санааг харж байхад хоёр хуваагдсан байдалтай. Нэг хэсэг нь Чингис хааны зарлиг учраас эмэгтэй хүн ба харийн хүн энэ ууланд гарч болохгүй гэнэ. Нөгөө хэсэг нь орчин үеийн нийгэмд яс үндэс, хүйсээр ялгаварлах нь буруу, энэ уламжлал орчин үеийн хуультай хөл нийлэхгүй байна гэж үзжээ. Эхний хэсэг өвөрөгчдийг сөгдүүлсэн арга буруу ч зөв санаатай улс гэж дүгнэсэн байхад дараачийн хэсэг зүгээр л танхай балмад хүмүүс гэж дүгнэж. Эндээс хараад аль аль талынсанаанд нийцүүлчих шийдэл байж болох уу гэж баахан бодлоо.

Манайд зөвхөн Бурхан Халдун ч биш ер нь эмэгтэйчүүд гарах хориотой гэсэн уул овоо олон л доо. Чухам яагаад гэдгийн тайлбар их бүдэг бадаг. Сая хүмүүсийн маргааныг сонсож байхад хэд хэдэн тайлбар дурдагдсаныг өөрийн бодолтойгоо сийрүүлбэл:

1. Тахилгатай уул овоон гарах эмэгтэй хүний биенд муу
- Хүмүүсийг айлгах гэсэн санаа байх. Саудын Арабын том лам хүн эмэгтэй хүн машин барих өндгөвчинд нь муу гэж дуулиан тарьж байсныг санах хүн байгаа л байх. Ямар ч гэсэн итгэхэд бэрх тайлбар. Батлахын тулд эмэгтэйчүүдийн дунд эрүүл мэндийн том судалгаа хийх хэрэгтэй байх.
2. Дээр үед хаад ноёд гадаад эхнэртэй байсан учир нууцаа ууланд гарч ярих гэж ийм дүрэм зохиосон.
- Логикийн хувьд байж болох хувилбар. Тийм бол энэ дүрэм өнөөдөр шаардлагагүй болсон байна гэдгийг анхаарах нь зүйтэй. Тухайн цаг үед хэрэгтэй байсан дүрэм одоо хэрэггүй болсон учир өөрчилж болмоор.
3. Эмэгтэй хүн гарвал тахилгатай уул бузартана.
- Энэ нөгөө мухар сүсгийн асуудал байх даа. Эмэгтэй эрэгтэй хүмүүс хүн төрөлөхтөний түүхэнд зэрэгцэж оршсоор ирсэн. Эмэгтэй хүн эр хүнээс илүү бузартай гэдэг санааг ойлгодоггүй. Эрт дээр үед олон нийгэмд ийм үзэл байсан л юм билээ. Тэрийгээ голдуу эмэгтэй хүний сарын тэмдэгтэй холбож тайлбарладаг. Жирэмсэн болоогүй шинж учраас шийтгэж байсан нь тэр юм болов уу тээ. Энэ миний хувьд хамгийн логикгүй тайлбар.
4. Ноднин тахилгатай ууланд гарсан эмэгтэй хүний дотуур хувцас лефчик хаяцан байсан.
- Эмэгтэй хүн болгон явсан газар болгондоо хувцасаа тайлж хаяад байдаггүй биз дээ? Надад харин энийг их энгийнээр тайлбарлаж болох юм шиг. Санаатайгаар эмэгтэйчүүдийн муу муухайг харуулах гэсэн оролдлого байх. Ууланд гараад хог новш хаядаг эрчүүд байж л байгаа ш дээ. Үнэхээр муу хүн байгаад тэгсэн байг, тэгвэл зөвхөн энэ хүний үйлдлээр бүх эмэгтэйчүүдийг хэмжиж болох уу?

За өөр мэддэг тайлбар энэ тэр байвал сэтгэгдлээр үлдээгээрэй. Миний бoдолоор зөв тайлбарыг нягталж хэлэлцээд орчин үеийн хуулинд таарсан дүрэм журам хийж болно гэж үзээд байгаа. Үнэхээр гадныхан тийм эмзэг сэдэв бол онгоцны буудал зочид буудлуудад энэ тухай аятайхан тайлбарласан товхимол хэвлээд тарааж болно. Бусдын уламжлалыг хүндэтгэх нь соёлтой хүмүүсийн шинж, мэдээлэл сайн байхад заавал тийш авиръя гэж зүтгэх хүн гарахгүй л байх. Тэрнээс мэдээгүй нэгнийг барьж авч бах таваа хангах бол дэмий л юм.
Тэгээд дүрэм журам гардаг юм бол бүгдэд хүртээлтэй баймаар. Яагаав Бурхан Халдунаас шороо авчирсан тул төрийн өргөөнд гал асаахад эмэгтэй гишүүд орж болохгүй гээд байснаа даа? Дараа нь Тайландын ерөнхий сайд эмэгтэй ирээд ороод бүр гал хүртэл асаагаад байсан. Тийм шог дүрэм бол хэрэггүй. Ингэх юм бол хэн ч дагaж мөрдөхгүй ш дээ. Хөөрхий энэ талаар дуугарсан Занаа гуай л баахан муугаараа дуудуулаа биз дээ. Сэтгэлийн хөөрлөөр биш хуульч түүхчид нь сайн судалж байгаа ийм байж болох юм гээд санаачлага гаргахад юу нь болохгүй гэж.
Дараагийн асуудал тэр харийн гээд байгаа нь чухам хэнд хүртээлтэй вэ? Монгол хүн гэдгийг монгол пасспорт нотлох уу? Эсвэл монгол угсаатан байх юм уу? Монгол угсаатан гэвэл өвөрмoнгoлчүүд орох юм биш үү? Халимагийн Илюмжинов ирээд Бурхан Халдунд гарсан л гэдэг тэр өвөр монголчуудаас илүү монгол хүн үү? Энийг хэн тогтоох юм бэ? Үнэхээр тийм бол тэр журмандаа заагаад өгөх хэрэгтэй ш дээ, халимаг хүн болно, өвөр монгол болохгүй гээд. Инээдтэй харагдах байх даа.

Олон оронд янз бүрийн уламжлал байдаг даа. Манайх ийм түүхтэй улс юмаа ингээд ийм уламжлалтай болсон юмаа гээд. Тэр тайлбар нь логиктой бол сонин сайхан. Харин эмэгтэй хүн уул бузарлах учир гардаггүй гэхээр тийм л юм. Нөгөө талаар нэг ийм хууль баталчихсан чинь гарал үүсэл, хүйсээр ялгаварлахгүй гэсэн үндсэн хуультай зөрчилдөөд байвал яах вэ?
Эртний уламжлалаа хамгаалахын тулд хүмүүнлэг тэгш эрхтэй нийгмээс ухрах уу? Тийм улсууд байж л байна. Миний бодлоор эмэгтэйчүүдийн эрхийг сайн баталгаажуулж чадсан улс орнууд баян бөгөөд сайхан амьдралтай харагдах юм байна ш дээ. Тод жишээ нь скандинавийн орнууд. Эртний уламжлалаа сахиж суугаанууд нь ямархууг харж л байгаа байх. Афганистан, Пакистан гээд. Тэгэхээр бид аль замаар явахаа сонгох хэрэгтэй л болох юм байна даа.
Хэрвээ сонгох цаг өнөөдөр бол та аль замыг сонгох вэ?

Мартахаасаа өмнө

Өнөөдөр нэг цахим хуудсан дээр золбин нохойн тухай бичсэнийг уншаад дээхнэ нэг малын эмчийн яриа сонсож байснаа санав. Золбин нохдыг цөөрүүлэх хамгийн үр дүнтэй арга химийн аргаар үржлийг нь зогсоох гэсэн. Агнаж буудахад тоо толгой бага зэрэг цөөрөх боловч хамгийн сэргэлэн амьдрах чадвартай шилэгдэж амь гараад асуудал дээрдэггүй гэж байсан. Өөрөөр хэлбэл байгалийн шалгарлын хууль үйлчилнэ. Тоо толгой цөөрөхөд бас хоол хүнсний олдоц их болно, шилэгдсэн ноход үржинэ, хүнсний дутагдал үгүй болохоор үр төл хоргодохгүй сайн бойжино гээд асуудал зөндөө байдаг юм билээ. Зүүн өмнөд азийн нэг оронд өөрөө ийм төсөл дээр ажиллаж байсан хүн юм билээ. Манайхан ч гэсэн бодууштай.

Шинэ оны мэндээ гээд бас бус гомдол араас нь

Та бүхэн шинэ оноо сайхан угтацгаасан биз дээ. Удаан алга болсон шалтгаануудаа жагсаавал нэлээн урт болох шинжтэйн дээр тэр дунд нь шалтгаан гэж тооцохооргүй зүйлс цохиж яваа тул олон юм нуршаад яах вэ. Уг нь нэлээн олон юм бодож төлөвлөөд л, материал цуглуулаад яваа юм. Дээр оролцсон хурал, түүнээс хойш хэвлэгдсэн нэлээн олон сонин судалгааны ажлын үр дүн гээд бичих юм олон байнаа. Над шиг нь ингээд бичих гэж мунгинаж байтал манай сонин хэвлэлээр тэс хөндлөн олныг төөрөгдүүлсэн юм шил шилээ даран гарч ирээд тэр тухай илүү амламаар ч юм шиг тэгсэнээ өөрийнхөө бодсоноор биш хүний бичсэний хариу бичих нэг тийм амтгүй, тэрэндээ ч юм уу нэг тийм хойрго байх юмаа.
Шинэ онд ихийг бичнэ гэж худлаа амлахгүй ээ. Учир нь манайд ирье гээд нэг хүн хаалга тогшиж эхэлсэнээ одоо бүр чанга гэгч нь өшигчөөд байдаг болсон. Бид хэд ирье гэсэн амьтныг чинь тосоод авъя гээд нэр мэр бэлдсэн шиг хоног тоолж сууна даа. Баярлах хэдий ч нас тогтсон хойно ирсэн хүнийг тун болгоомжтой тойлохгүй бол бас хэцүү л байдаг юм байна. За миний шалтгаан энэ.
Он гараад хэд хэдэн удаа тун хачин мэдээ хэдийг олж уншаад энэ талаар дуугарах юм шүү гэж бодож явсан өнөөдөр энд нэг ачтай буянтай залуу тун сайхан тод томруунаар бичсэн байнаа. Вакцин эсэргүүцэгчдийг би ерөнхийдөө мунхагдуу хүмүүс гэж ойлгож явдаг юм. Аливаа зүйлийг шүүмжилж болно, гэхдээ тэр шүүмжлэл баримттай, логиктой байх ёстой. Ялангуяа хүүхдийн эрүүл мэнд, эм, вакцинтай холбоотой асуудалд бол бүр нухацтай хандах ёстой. Харин манайд вакцин эсэргүүцдэг хүмүүс ямар нэг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй баримт дээр биш ердөө нэг тийм сэтгэлийн хөдлөл, хөөрөл, ам дамжсан яриа дээр нь YouTube дээрх бичлэгүүдийг баримт болгон ашигладаг.
Болормаа гэдэг сэтгүүлчийн нийтлэл дээр вакцинаас болж эрүүл мэнд амь насаараа хохирсон хоёр хүүхдийн асуудлыг хөнджээ. Мэдээж нэг хохирол нэгхэн гэх биш иймэрхүү тохиолдол дахин гаргахгүйн төлөө ажиллах, вакцины хадгалалт тээвэрлэлт хаана ямар технологоор үйлдвэрлэсэн гэдэгт чанга хяналт тавих, эмч эрүүл мэднийн ажилтан нарт өндөр шаардлага тавих ёстой. Харин зүгээр хэн нэгний золгүй явдал дээр дөрөөлж бусдад буруу ойлголт өгөх, ерөөсөө вакцин гэдэг хор гэх маягийн явуулга хийнэ гэдэг бол хорлон сүйтгэгчээс нэг их дээрдэхгүй гэмт хэрэг мөн.
Ямар ч эм вакцинд харш нөлөө бий. Бидний хамгийн их хэрэглэдэг аспирин гэхэд л цус бүлэгнэх чадвар муутай нэгэнд үхэл авчрах чадалтай, түгээмэл хэрэглдэгддэг антибиотикт хурц харшилтай хүмүүс бас байдаг. Шинэ гарч байгаа эм бэлдмэлд чухам өвчний шинж тэмдгийг дарах/эдгээх чадвар болоод харш нөлөө хэр түгээмэл болох дээр үндэслэж зөвшөөрөл олгодог.
Өнгөрсөн жил барьж байгаа барилгын дээрээс ямар нэг зүйл унаж хүний амь хохирсон тохиолдол дор хаяж хоёр удаа гарсан. Тэглээ гээд хэн ч энэ ерөөсөө хүний аминд халгаатай юм, барилга барихаа больчихъё гэж хэн ч яриагүй биз дээ. Харин аюулгүй байдал, барилга барих зөвшөөрөл ажлын хариуцлагын тухай ярьсан байх. Вакцины хувьд ч гэсэн вакцин хийхгүй гэх биш, хувь хүний хариуцлага, хадгалалт, тээвэрлэх, үйлдвэрлэлийн баталгаат байдал гэж ярайх нь зөв. Ямар нэг харш нөлөө гарсан тохиолдлыг нарийн бүртгэж, учир шалтгааныг тодруулж дахин тийм тохиолдол гаргахаас урдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах тухай ярихаас хүүхэддээ хор шахуулахгүй гээд сонин сонин юм ярьж бичээд байх утгагүй асуудал юм. Тэгээд л сүржигнэж бичээд байсан мөртлөө өнгөрсөн оны сүүл дээр хятадын эмийн компанийн үйлдвэрлэсэн вакцин хийлгэсэн олон нярай урд хөршид эндсэн тухай хэн ч дуугарахгүй байгаа нь чухам энэ асуудлыг нухацтай судалж учир зүйг нь олъё гэсэн сэтгүүлч байхгүй зүгээр л нэг сонингийн зай бөглөж дуулиан тарих гэсэн сонирхол байгааг илчлээд байгаа юм биш үү.
Жинхэнэ мэргэжлийн ёс зүйтэй сэтгүүлч байсан бол ядаж л чухам хаана ямар компани үйлдвэрлэсэн вакцин байсан бэ, урд хөршид асуудалд ороод байгаа вакцин манайд орж ирсэн биш биз гээд олон талын судалгаа хийж, мэргэжлийн хүмүүстэй зөвлөж байгаа чамбай нийтлэл бичиж болох л байсан. Үгүй ядаж вакцин огт хийхгүй бол сэргийлж болох өвчнөөр хэдэн хүүхдийн амь хохирох тухай судалгаа тоо гаргаад ирэх ухаан байна уу?
Вакцин хийлгэх зөвхөн өөрийнхөө хүүхдийг халдварт өвчнөөс хамгаалж байгаагаас гадна хараахан тухайн өвчний вакцин хийлгэж амжаагүй нярайг бас хамгаалж байгаа хэрэг юм шүү дээ. Нэгэнт хотжиж, хүүхдээ сургууль цэцэрлэгт явуулж байгаа бол вакцинжуулах нь эцэг эхийн үүрэг. Хэнтэй ч уулздаггүй уул хаданд амьдардаг бол яахав хувийн асуудал болох юм биз. Наад захын жишээ АНУ-д хүүхдээ сургуульд оруулахдаа хийлгэх ёстой вакцинаа бүгдийг хийлгэсэн гэсэн бүртгэлээ авчирч оруулдаг гэдгийг бас дурдах хэрэгтэй байхаа.
Энэ нийтлэлийн хариуг их аятайханаар тодорхой тоо баримттай бичсэнийг дээрх холбоосоор орж үзнэ бизээ.
Сэтгүүл зүйн ёс зүй гэдэг юм уу нэг тиймэрхүү хичээл манайд сэлгүүлчийн мэргэжлээр сурч байгаа оюутнуудад ордог юм болов уу даа. Уг нь аливаа асуудал хөндөхдөө баримтан дээр тулгуурлах ёстой зарчим гол баймаар. Би гэдэг хүн хувийн блогтоо би ингэж тэгэж бодож байна гэж бичих нэг өөр, нэр хүндтэй сонин хэвлэлд нийтлэл бичдэг сэтгүүлчийн төвшин нэг өөр. Цалин аваад бусдад мэдээлэл хүргэх үүрэгтэй хүмүүс гоомой хандах, зарчимгүй байх гэдэг их хортой эд юмаа. Хуучин нийгмээс үлдсэн юм ч юм уу, цаасан дээр бууж, цахим хуудаснаа тавигдсан бүхэн үнэн гэсэн нэг гэнэн зан хүмүүст бий. Чухам түүн дээр нь дөрөөлж юу дуртайгаа бурдаг бол бас нэг тийм. Ажаад байхад харин өөрийн сайн дураараа блог бичиж байгаа хүмүүс арай нухацтай юм бичээд байх шиг санагддаг юм, бүгдийг үзээгүй болохоор бас ингэж хэлэх нь өрөөсгөл болох байхаа. Тэдэн үг бичээд тэдэн цаас авна гэж тооцдоггүй болохоор худлаа үнэн юм ярих шаардлага нь үгүй юм бизээ.

Аан тэр Ганчимэг сэтгүүлчийн Тэмүүжин сайдын тухай бичсэн нийтлэл бүр их сонин эд байна лээ. Чухам ямар зорилготой бичсэнийг нь ойлгоогүй. Би 5 жил гэртээ суухдаа дүүгээ өсгөж, гэр орны ажил хийсэн, Тэмүүжин сайд бол яав ч өөдтэй юм хийгээгүй гэсэн таамаг юм уу, аймаар заналтай. Залуу насандаа яг чухам юу хийхээ мэдээгүй, боломж олдоогүй, өөрийгөө хайж хэдэн жил явсан, тэр бүү хэл буруу замаар явсан нэгэн ухаараад амьдралаа өөд татахад буруу нь юу байх вэ. Харин ч эцэг эхийнхээ бэлдсэн замаар бэлдсэн мөнгийг нь өгч сураад амьдрал үзэлгүй зөөлөн суудалд заларсан хүмүүс чинь амьдралын сайн мууг үзсэн нэгнээс дээр байж чадах ч юм уу. Дараа бодоод байсан өширхсөн нэгний захиалгаар л бичсэн байх гэсэн хар төрж энэ тэр. Би тэр сайдыг сайн мэдэхгүй л дээ, зүгээр л нийтлэлийн өнгө аяс, бичсэн логик нь тэгэж санагдсан.

Эртээд дээ BBC цахим хуудсан дээр жирэмсэн эмэгтэйчүүд самар сайн идэж байвал хүүхэд нь самрын харшилтай төрөх магадлал буурна гэсэн мэдээ гарсан байсан юм.

Тэр өдөр нь яг адилхан зурагтай нийтлэл монгол хуудсан дээр жирэмсэн байхдаа самар идвэл хүүхэд самрын харшилтай болох эрсдэл өснө гээд яг эсрэг мэдээ тавьчихсан байлаа. Чадахгүй мэдэхгүй юмыг мэдэмхийрч хүний толгой эргүүлж байснаас зүгээр орхичихож болдоггүй л юм байх даа.

Өөрчилж болно гэхдээ...

Өөр хийчихмээр ажил олдохгүй болохоор нь ингээд цагаан толгойгоор оролдож байгаа юм байх даа. Яахав өөрчилж сайжруулах асуудал байж болно, түүнийгээ сайн бодож боловсруулсан гарах үр дагаврыг бас нягтлан шалгасан байх хэрэгтэй байх л даа. Ерээд онд нэг хэсэг хүүхдийг монгол бичгээр сургаж байна гээд бичиг үсэггүй болгох шахсан. Уг санаа нь зөв байсан байж болох ч ямар ч бэлтгэлгүй (ядаж багш нар нь өөрсдөө тэр бичгээ сайн сурсан байсан эсэх нь тодорхойгүй), ном сурах бичгийн асуудал шийдэлгүй адгуу ажил болоод үр дүн гараагүй байх. Өнөөдөр тэр сургамжийг мартсан бололтой, хутга бариад дайраад байна уу гэж бодогдох юм. Дүрмээ өөрчлөхөд хэдэн төгрөгийн зардал гарах вэ? Наад зах нь сургуулийн сурах бичгүүд цаашлаад албанаы бичиг баримт өөрчлөгдөж таарна. Нэг айлын бичиг баримт биш түүнийг өөрчилж шинэчлэхэд хэдэн зуу, мянган хүн ажиллах хэрэгтэй болно. Ийм тооцоо байдаг юм болов уу? Хасагдаж байгаа үсэг орсон нэр овогтой хүмүүс төрсөний гэрчилгээ, иргэний үнэмлэхээ солих хэрэгтэй болно, түүнтэй холбоотойгоор нөгөө элдэв диплом сэртификат (наад зах нь үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэл), жолооны үнэмлэх, хаягийн өөрчлөлт гээд явж өгнө шүү дээ.
Дор хаяж Улаанбаатарт үүнтэй холбоотой хэдэн гудамж талбайн нэр өөрчлөгдөх вэ гэсэн судалгаа байхгүй гэдэгт нэг их эргэлзэхгүй байгаа. Нэг тийм олон ааштай хүүхэд шиг харсан сарвайсан болгоноо өөрчлөөд шинэчлэл болчихно гэж андуураад байна уу.
Яг өөрчилье гэвэл нэг жижиг бүлэг хүнээр бага шиг зардлаар судалгаа хийлгээд үр дагаварын тооцоо, цаашлаад хэл шинжлэлийн талаас нь нягтлах ажил эхлээд хийлгээд, дараа нь улсын төсөв энэ зардлыг шингээж чадах уу, олон нийтийн санаа бодол ямар байна гэдэгт үндэслэж шийдвэр гаргах хэрэгтэй байхаа.
За ингээд дүрмээ өөрчиллөө гэж бодъё. Тэр тохиолдолд сургуульд хуучин дүрмин талаар бас заах уу? Заахгүй гэвэл хойч үеийнхэн чинь нөгөө хасагдсан үсэгтэй "хуучны" ном судар уншиж ойлгох чадваргүй болох уу? Заалаа гэвэл ингэж шинэ дүрэм гаргахын хэрэг байна уу? Яаж ч бодсон энэ зуун жилдээ хүмүүс хасагдсан үсгийг мэддэг байх шаардлагатай л байх биз дээ (ганц хоёр жилд багтаагаад бүх номыг шинэ дүрмээр хэвлэж чадахгүйгээс хойш).
ИНгээд бодохоор нэг нөхөр дүрмийн өөрчлөлтийг сурах бичгийн хүрээнд сэтгэж бас хэдэн бор төгрөг олчих санаатай зүтгээд байна гэсэн хар төрөөд болохгүй л байгаа юм.

Хойрго өдрүүд

Бичихэд хойрго өдрүүд үргэлжилсээр л. Хувь хувьсгалын ажил хааяа олддог бичих цагийг маань хумсалсаар л. Өнөөдөр унтаа байдлаа сэргээж орчин тойрны баахан юм хамж шимж байгаад бичдэг ч юм уу гэж бодлоо. Уг нь иймэрхүү юм бичихсэн гэсэн жагсаалт яваад л байгаа юм, нэг болохоор эв таарахгүй, үгүй бол зав таарахгүй гэдэг шалтаг тоочихоос.
Ямар ч гэсэн химийн салбарын Нобэлийн шагналтнуудыг энэ жил дурдаагүйдээ уучлал хүсье. Яг тэр өдөр боломж таараагүй, нэгэнт зарлаад хэд хоночихсон хойно нэг их шинэ соргог биш юмыг олон мэдээний хуудастай зэрэгцэн зарлаад ч яахав гэж бодсон тал бий. Химийн урвалын компьютэржсэн загвар хийсэн хүмүүс авлаа гэв үү. Карплус (австрийн уугуул), Лэвит (өмнөд африкт төрсөн их британи, израйлийн иргэн), Уоршэл (израйл, их британийн иргэн) гээд америкт ажилладаг хүмүүс юм билээ. Хэдэн сарын өмнө дөө манай мэдээллийн хуудаснуудаар монгол хүн ирэх оны Нобэлийн шагнал авах нь тодорхой боллоо гээд зарлаад байсан, тэр үед нь тийм эрт тодорхой болно гэж байхгүй дээ гэж бодсон ч дандаа илүү амалдаг гээд чимээгүй өнгөрчихсөн юм. Уг нь шагнал олгох комиссынхон санал хураасан өдрөө зарлаж байгаа болохоор эртнээс тодорхой болох нь юу юм. Хоёрт шинэ нээлт тэр дороо шагнал авах гэж үгүй болов уу, ядаж хэдэн жилийн шалгуур давах хэрэгтэй байлгүй дээ. Гэхдээ нээрээ тийм боломж бий ч юм билүү гээд итгэл дайгаад хүлээж байхаас…
Сонин хэвлэлийн хуудаснаа шүүмжлүүлээд байгаа ганц хоёр хүнийг өмөөрөөд дуугаръя гэж бодогдоод байгаа. Нэг нь соёлын сайд Оюунгэрэл, нөгөө бас тэр яаманд ажилладаг Оргил гэдэг залуу. Хэр ажилладагийг нь хажууд байхгүй болохоор сайн мэдэхгүй зүгээр хүний нүдэнд ил харагдсан ажлаас нь дүгнээд хэдэн үг холбоё гэж бодлоо. Оюунгэрэл сайдыг динозаврын яснаас өөр юм хөөцөлдөхгүй байна гэсэн шүүмжлэл их яваад байгаа юмаа. Хүмүүс тэр динозаврын ясны ач холбогдлыг сайн ухаарахгүй байх шиг. Өнгөцxөндөө нэг Баагий хулгайгаар хил давуулсан хэдэн ясыг эргүүлж авсан хэрэг мэт боловч, ядуу буурай, авилгалд автсанаар нь далимдуулж урлаг соёлын бүтээгдэхүүн хулгайгаар хил давуулж байгаа улсад том сургамж болж байгаа хэрэг. Барууны том музеинүүдэд эртний Египэт, Грек гэх мэт улсаас олон жилийн өмнө мөн л улс төр, эдийн засгийн тогтворгүй байдлыг далимдуулж гаргасан урлаг түүхийг хосгүй бүтээлүүд бий шүү дээ. Манайх ч гэсэн энэ тал дээр шуурхай ажиллаж сонор сэрэмжтэй байхгүй бол өөрсдийн түүхтэй холбоотой эд өлгийг монголд биш хаа нэг баян хүний хувийн цуглуулгаас л олж харах хэмжээнд хүрэх тийм холгүй л болов уу. Тийм болохоор чухам энэ ажлыг сайн гүйцэтгэсэн гэж үзээд байгаа. Батаарын дуулианаас үүдээд бас дахиад нэг ясны сураг гараад байх шиг байна лээ.
Тэр Оргил гэдэг хүний National Geographic сэтгүүл монгол хэл дээр гаргасан гэдэг "хэрэгт" оруулаад байгаа бололтой юм. Магад эдийн засгийн хувьд үрэлгэн шийдвэр байж болно, гэхдээ өсвөр насныханд зориулсан танин мэдэхүйн уншчихмаар юм хэр олон билээ, харин ч байхгүй нүхийг бөглөсөн сайн ажил болсон юм биш үү гэж бодоод байгаа юм. Ер нь соёл урлагийн салбар чинь арилжааны салбар биш, тэгээд ч хойч үеийнхэнийг төлөвшүүлэхэд гүйцэтгэх үүргийг нь бодохоор үр ашгийг нь мөнгөөр хэмжээд баймааргүй. Зүгээр сэтгүүл гаргана гээд мөнгийг нь хармаалсан бол өөр хэрэг харин тэр сэтгүүл нь хэвлэгдээд л байгаа биз дээ.
Бурууг шүүмжилж болноо, зөв бурууг нь сайн л тунгааж ялгаж салгаж баймаар юм. Нэг нь гадаад нөхөртэй, нөгөө нь гадаад царайтай гээд л хараагаад байхаас нэг тийм ажил хэрэгч шүүмж харагдахгүй л юм. Энэ нь нэг талаар манай нийгмийн толь нь ч юм уу хэн мэдэх вэ. Нэг тийм харанхуй муухай санагдаад байх болж…

Өнөгөрсөн долоо хоногт Guardian сонин дээр монголын тухай хэдэн нийтлэл гарчээ. Нэг нь Улаанбаатарын агаарын бохирдлын тухай байлаа. Техник технологи хөгжсөн өнөө үед хэдэн арав биш ганц сая хүнтэй хотын асуудлыг шийдэхэд тийм хэцүү баймааргүй л санагдах юм гэсэн ккк. Тэгэвл чи хийгээдэх гэвэл би нь ч чадахгүй л дээ, гэхдээ манайхан чинь юмыг монголчлоод шийддэг дархан ухаантай хүн олонтой шиг л санах юм.

Энэ зун очоод их л олон шинэ хөшөө, суварга, амьтны баримал баригдсаныг харсан л даа. Нэг талаар хөшөө дурсгал түүх соёлын ач холбогдолтой гэх маргах нь гарах л байх. Зүгээр миний хувьд бол тийм урлагийн бүтээл шиг гоё  нь байхгүй л юм билээ, нэг тийм ам хаасан, нэр төдий л байх. Нээх сайхан хөндийгөөр давхиж явсан хадаг яндар намируулсан болхи зааны баримал, тэр нь нөгөө хөдөө нутгийн үзэсгэлэнг шууд гутааж орхиж байна ш дээ. Зүгээр тэр хөшөө барималд зориулсан мөнгөний тоог бодоод үзэхээр асар их байх, ингэхэд бид чинь тийм их мөнгө цацсан хэрнээ олигтой ганц баримал босгох эв дүйгүй улс уу гэмээр. Тэр мөнгөө харин одоо нэн даруй шаардлагатай байгаа сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэгт зориулсан бол гэж харамсмаар. Хүмүүсийн яриагаар хөшөө дурсгал чинь хэн нэгний далд бизнес мөнгө олох арга гэдгийг дээр доргүй мэддэг хэрнээ чимээгүй л яваад байх. Одоо тэр нэг орос хүний хөшөө яригдаад байнаа даа. Наян таван сая төгрөг бараг гурван зуун мянган доллар. Хэн ч танихгүй тэр хүний хөшөө манай нийгэмд бидний хойч үед юу авчрах нь тодорхойгүй. Энэ хөшөөг Оюунгэрэл сайд дэмжиж байгаа сурагтай байсан харин энд бол шүүмжлэх нь зөв юмаа.
Ер нь хэн нэгнийг хүдэлж дурсах гэдэг хөшөө босгохын нэр биш шүү дээ. Пушкиний нэг шүлэг байдаг даа, шүлгээр босгосон хөшөө дурсгал нь Алэксандрын багнаас ч өндөр тэр хөшөөг зүглэх ардын зам балрахгүй гэж. Хөшөө дурсгал гэж заавал нэг чулуун, хүрэл баримал байх албагүй ш дээ хө. Түүний оронд тэр хүнийхээ үлдээсэн сургаалыг бодож тунгааж, алдаа оноог нь ярьдаг байвал өөр хэрэг.
Нэг мэдсэн үг олдож орхиж, дараагийн бичлэг хүртэл нэг их удахгүйг бодноо (өөрийгөө нэг их хэрэгтэй хүн гэж бодчихсон ккк…)

Гэртээ харьсан тэмдэглэл

Харьж ирсэнээсээ хойш юм бичихдээ хойрго болчихжээ. Уг нь бичих сонин ихтэй ирсэн хэдий ч нэг хэсэгтээ хямардаг юм уу, нэг тийм асуудал байх юмаа. Тэгэж байтал нөгөө бодсон, төлөвлөснөө мартана биз дээ энэ чинь. Монголоос ирээд удаагүй байхад хайртай найз маань айлчилж нэг хэсэгтээ сатаараад сайхан байлаа.

Улаанбаатар сайн муу холимог сэтгэгдэл үлдээв. Уулзаагүй удсан садан төрөл, найз нөхөдтэйгээ уулзах сайхнаас сайхан. Бас зүс үзээгүй ч танил санагддаг Алиман хүүхэдтэй уулзаж нэг орой ярьж суух гоё байлаа. Хүүхэд гэлээ гэж гомдохгүй байгаа ккк... Хотын шинэ захирагч их юм хийж байна гэж хүмүүс ам сайтай байлаа, сайхан л хэрэг. Тамхины эсрэг хууль сайн хэрэгжиж байгаа юм байна. Энд тэнд хоол унданд ороход утаан дунд нүд хорсохгүй гоё. Хуулийн биелэлт сайн байна гэж харлаа, гудамжинд тамхи татах хүн ч их цөөрсөн харагдав. Хэрэгжихгүй тэр хууль чинь энэ олон тамхичин яг биелүүлээч гээд байсан харин ч эсрэгээрээ.

Харин замын түгжрэл гэж айхавтар асуудал байнаа. Дээхэн 10 минут явдаг байсан газарт хэдийд хүрэхээ тааж хэлэх хэцүү болжээ. Замын даац энэ тэр гэсэн асуудал бий гэхдээ миний бодлоор жолооч нар өөрсдөө түгжрээний нэг том шалтгаан юм шиг санагдаад байсан. Уулзвар дээр нэг нэгэндээ зай тавиад эвтэй найртай гарчихгүй зэрэг чихээд л түгжчих юмаа. Нарийн зам дээр хоёр машин өөд өөдөөсөө гарч ирчихээд чи ухар гэж хэрэлдээд сүүлдээ бууж ирээд барилцаж авч энэ тэр.. Уг нь нэг ухраад гаргасан бол минут ч хүрэхгүй асуудал байхгүй юу. Нөгөө талаар алхаад очих газар заавал машин хөлөглөдөг ч энд бас нөлөөлж байгаа биз. Ихэнх тохиолдолд алхсан нь хамаагүй хурдан юм билээ, алхдаг хүн олон бол түгжрээ бас ямар нэг хэмжээгээр буурах байлгүй дээ. Явган хүний гарц арай олон болсон юмдаг уу, зам гарахад арай л амархан болсон санагдсан.

Хөдөө явах гэж эрт гараад 22-ын товчооноос шатахуун авах гэтэл сүүний машин түгээгүүр дээр таглаад зогсчихсон жолооч нь байхгүй. Ухарч энэ тэр бөөн юм болж арай гэж хүрэхээр болгоод шатахуун авч зогстол сүүний машины жолооч ирж байна. Үгүй ингээд хүн орох зам таглаад алга болдог яадаг хүүхэд вэ гэсэн өөдөөс хараал ширээл  агсан тавьдаг гэнэ. Чимээгүй байж байгаад дуусахаар нь үгүй хүүхээ бид эрт зам дөхөх гээд нойроо хасч гарсан улс, чи ямар нэг шалтгаангүйгээр хүний зам бөглөснийг чинь зүгээр л хэлж байна шүү дээ. Уучлаарай гээд өнгөрвөл болоо биш үү гэтэл тэгэсгээд чимээгүй болов. Хажууд нь машин тавих зай зөндөө байхад түгээгүүрийн яг хажууд тавиад явдаг шалтгааныг нь бодоод бодоод олсонгүй ээ ккк.

Такси хийдэг залуучууд замаа бас хотоо мэддэггүй бололтой. Зуун айлаас такси бариад циркийн хажууханд очъё гэтэл явж байснаа Энх тайвны өргөн чөлөөгөөр эргэж болохгүй байна одоо яахав гэх. Уг нь машин барьж яваа хүн чинь тэрийгээ мэддэг баймаар. Арга тасраад үгүй хүүхээ эгчийгээ хүүхдийн зуугийн тэнд буулгачих даа гэсэн жаахан байж байснаа эгчээ хүүхдийн зуу гэж хаана байдаг юм бэ? гэсэн. За би ч хуучирч залуучууд хотын хуучин нэрнүүдийг мэддэггүй болсоны шинж юм бизээ.

Замбараагүй байшин барихыг үзүүлж өгч байна гэмээр газар олон болжээ. Гурван жилийн өмнө л пээ яасан их чихэлдэж байнаа гэж харж явсан сая очсон бүр их чихэлдсэн байвал яахав? Хотын зарим хэсгээр ганцаараа явбал төөрөх юм байна. Зайсан хавийг бол бүр танихын аргагүй. Бүтээн байгуулж байгаа нь сайхан хэрэг ч нэг жаахан төлөвлөлт хийгээд жаахан замбараатайсан бол гэж бодогдож л байлаа. Юун дархан цаазтай Богд уул л болсон байна лээ дээ. Байтлаа нөгөө муу Зайсан толгойныхоо бэлийг ухаад байшин бариад эхэлчихсэн байна лээ ш дээ.

Хүмүүс барилга барьж байгаа хүмүүсийг шуналтай бас хууль ёс сахидаггүй гэж ам амандаа ярих мөртлөө нөгөө л зөвшөөрөлгүй, ямар нэг буруу аргаар олж авсан газар дээр барьсан байрыг нь худалдаад л авчих юм. Тэд хууль зөрчиж барьсан нь үнэн гэхдээ би байшинд орсон хүн ямар ч буруугүй гэх хаашаа ч байдаг юм. Тийм байшинд нь хүн ордоггүй байвал бас нөгөөдүүл нь жаахан юм бодох байлгүй дээ.

Ерөнхийдөө үйлчилгээ их тааруухан болжээ. Угаасаа ч манайхан үйлчилгээ сайтай улс биш гэхдээ гурван жилийн дотор мэдэгдэхүйц доошилсон нь урам хугалсан. Нэг их ёсорхуу биш ч гэлээ зарим газар нэг хөөрхөн шуурхай үйлчилдэг байсан шиг санаад байдаг юм. Харин энэ жил олон газар ороод жаахан сэтгэл дундуур л байлаа. Ажил дээрээ гар утас хэрэглэх ердийн асуудал юм шиг байна. Физик эмчилгээн дээр массаж хийж байсан хүн утсаа дуугарахаар эмчлүүлэгчээ орхиод авна, гоо сайханд маск тавиулаад зүүрмэглэж байтал утас тасxийхэд гоо сайханч нь авч л байх гэх мэт.. Тэгээд л нэг их амин хувийн юмаа ярина биз дээ. Хальт сонсохоор тийм яаруу сандруу асуудал биш л байх юм билээ.

Хужирт явах гээд эрүүл мэндийн даатгал төлөх гэж дүүргийн нийгмийн даатгалын газар оров.
Эрүүл мэндийн даатгал гэдэг газар нь оочирлож байгаад орсон хажуугийн банкинд 840 төгрөг төлөөд ир гэж байх юм. Найман зуун дөч шүү гээд их нухацтай хэлсэнийг нь цээжилж аваад банкинд очвол бөөн оочир. Цаг илүү зогсож байгаад 840 төгрөг тушаая гэсэн банкны охин эгчээ тийм юм байхгүй ш дээ. Эрүүл мэндийн даатгал бол 8400 байдаг гэх. Түрүүний хүүхэн их нухацтай 840 гэсэн болохоор нь зөрүүдэлсээр байгаад л өгчихлөө. Ирсэн өөр хүн сууж байна 8400 ш дээ гээд урдаас бичиг баримтыг маань шидчихлээ. Банкны өөр салбар луу гүйж мөнгөө өгөөд ирвэл шинээр дэвтэр нээж өгөөд зураг чинь том байна, манайд хайч байхгүй өөрөө хайчилж ир гэx. Хажуугийн зурагчин дээр нь орж хайчлаад ирвэл зургийг маань тавьж тамга дарчихаад манайд цавуу байхгүй өөрөө цавуу олж наагаарай гэж авсан ккк. Уурлах ч хэцүү, инээх ч хэцүү гэдэг л болох шив.

Дараа үргэлжүүлнээ...

Бидний араншин

Явах өдөр дөхөөд л би гэдэг хүн санаагаараа харьчихаад сууж байнаа. Явахаас өмнө амжуулах ажил их байдаг, замдаа Истанбулд ганц хоног саатна гэсэн бас тэнд үймээд байх шиг нэг тийм түгшүүртэй санагдаад ч байх шиг. Хамт ажилладаг америк хүүхэн тэнд амьдардаг найз уруугаа утас цохиж намайгаа тайвшруулав.
- Манай найз одоо бүх юм тайван болсон, санаа зоволтгүй гэж байна. Нөгөөх чинь чамайг хаа хүрч яваа юм гэхээр нь монгол гэлээ. Тэгсэн пөөх харин монгол чинь хэцүү газар ш дээ. Халаасны хулгай нь бүр гаарчихсан гэж байна. Би чамайг харьж яваа юмаа гэсэн... гэж хуучлав. Надад гомдолтой санагдсан ч халаасны хулгайчдыг яаж өмөөрөхөө мэдэхгүй зогстол нөгөөх чинь мэдсэн юм шиг
- Халаасны хулгайч хаа сайгүй л байдаг ш дээ тээ? гэнэ. Би:
- Үгүй ээ манайд арай их байдаг юмаа л гэсгээд салав.
Ямар ч газар хулгайч худалч улсууд бий. Гэтэл монгол нутаг яахаараа ийм алдартай болчихдог билээ гэсэн бодол төрлөө.

Би анх халаасны хулгайчтай арваад насандаа таарч байлаа. Тэр зун хүн ихтэй автобусанд нэг хүний гар хажуугаар чихээд, тэр гарыг дагуулаад харвал өмнөө зогссон хүний халаасыг өөрийн юм шиг онгичсон хулгайч байлаа. Би юм хэлэх гэсэн дуу гардаггүй ээ, бас хэнд юу гэж хэлэхээ мэддэггүй. Цочирдоод нөгөө хулгайчаас нүд салгаж чадсангүй, тас ширтээд байхаар халаас ухагч эрх биш болиод над уруу гараа зангидаж зангаад автобуснаас буугаад явчихсан юм. Орой гэртээ ирээд болсон явдалаа яривал өвөө маань пээ хүү минь тэд нар чинь яасан сайн хардаг нүдтэй юм гээд нүдийг чинь зүсчихдэг юм. Харсан ч хараагүй мэт явж бай гэж сургаж билээ.
Баруун Европын орнуудаар дэлгүүрт хулгай хийдэг монголчуудын тухай их дуулддаг. Голланд хүнтэй суугаад очсон монгол хүүнийг дэлгүүрт орохоор худалдагч нь дагаад алхаад байдаг гэсэн яриа байдаг даа. Цаашлаад өнгөрсөн жил Францын нэг жижиг хотод гоо сайхны бараа хулгайлдаг нэг бүлэг хүмүүсийг барьсан тухай мэдээ харсан. Хоёр гурван жилийн турш гэв үү хулгай хийж байсан бараг хагас сая еврогийн хохирол учруулсан гэсэн байхаа. Хулгайлсан бараагаа монгол уруу контэйнэрээр явуулдаг байсан гээд зураг хөрөг нь гарчихсан байсан.

Олоон жилийн өмнө монгол уруу 1970-аад оны үед аялсан нэг хүний яриа сонссон юм. Тэрбээр монголчуудад ямар нэг эд зүйл чинь таалагдвал яаж ийж наймаалцаад авах гээд зүтгэчихдэг юм билээ гэж ярьсан бас санаанаас гардаггүй юм.
Ингэхэд бид чинь хүний юм илүү харж явдаг соёлтой улс уу? Энэ юунд байдаг юм бол?
Хулгайг өөгшүүлдэг, жигшдэггүй тийм заншил яваад байдаг байх.
Хамгийн наад захын жишээ бусдын хөрөнгөнд гараа дүрдэг сайн эрсийг шүтдэг асуудал мөн үү. Тэдний тухай домог хэлцэж, одоо бүр хөшөө дурсгал босгодог болсон юмдаг уу. Суурин соёлтой хүмүүст ойлгох хэцүү эд байх л даа. Баячуудаас аваад ядууст тараадаг нэртэй ч чухам хэдийг аваад хэдийг нь тараасан баримт байхгүй байхаа даа. Тэгээд л тэднийгээ магтаад л хийморьтой гэж шүтээд л байдгийг сайн ойлгодоггүй юмаа. Үнэндээ бол хэн нэгэний хөдөлмөр шингэсэн эд хөрөнгийг чи чинээлэг учраас гээд туугаад явчих аймаар ш дээ.
Бас сайн үйл хийсэн бол ганц удаа хулгай хийхэд яахав гэсэн үзэл байх юмаа. Нөгөө Энхбаярыг баривчлах үеэр зарим хүмүүс их өрийг тэглэсэн гавьяатай хүн улсаас жаахан юм аваа л биз гэсэн яриа яваад байсан бас л сонин. Нүүдэлчний сэтгэхүй гэх үү?
За тэгээд өөр хүнийг ухаж байвал надад хамаагүй гэсэн сэтгэлгээ бас муухай. Тэр хулгай хийж байгаа хүнийг харсан ч хараагүй дүр үзүүлдэг нь тэднийг улам өөгшүүлдэг байх даа.
Энд болохоор хааяа цүнх онгорхой явбал хүмүүс цүнх чинь онгорхой байна гээд сануулаад байдаг юм. Бидэнд нэг тийм сэтгэл яагаад дутуу байдаг юм бол?
Номын хулгай хулгай биш гэсэн хачин яриа бас явна. Хэн нэгэн мөнгөөрөө худалдаж авсан юм хямдхан ч бай авахдаа санаа зовдоггүй бас аймаар шүү.
За тэгээд хаа ч явсан монголын тухай шүүмжлэлд таарсан хариу өгч чаддаг ч энэ хулгайн асуудал дээр тайлбар хийх өмөөрөх хэцүү, дэмий л хүний өмнөөс ичих юмдаа хөөрхий... Сайн дураараа хулгайчдыг толгой дээрээ гишгүүлсэн ард түмэн үү бид?

Еэ холилд гэж...

Уг нь өнөөдрийн төлөвлөгөө арваад хоногийн дараа харьж амрах гэж байгаагаа дуулгаад, эргэж иртлээ илүү амлах аргагүй болж байгаагаа дуулгасан зaрын шинжтэй шахуу товчхон бичээд гарах байлаа. Тэгсэн юу вэ, мэдээн дотор аймаар юм тууж явна. Хүмүүсийг юм мэдэхгүй гэнэ цайлганаар нь үнэн далимдуулах юмаа. Уг мэдээг үгчилж ойлговол ухаандаа бохир гарын шар (A) өвчний эсрэг вакцины нэг багц тунг хийхдээ хүний 1000 хөврөлийн эд эс хэрэглэдэг гэсэн байх юмаа. Нийтлэл бичигч нэрээ тавиагүй юм байна, яаж ч бодсон вакцин, биологи, эмийн үйлдвэрлэлийн талаар ямар ойлголтгүй нэгэн бололтой.
Бохир гарын шар ямар нэг ул мөргүй эдгэдэг, ийм халдвар авсан хүмүүсийн 90 орчим хувь нь энэ өвчний эсрэг дархлаатай болдогоо. Нийтлэл бичигчийн санаа ийм өвчний эсрэг вакцин хийгээд яах юм гэж байгаа бололтой. Яагаад вакцин хэрэгтэй вэ гэхээр халдвар авсан хүн 2-6 сар өвчилдөг, энэ хугацаанд маш олон хүнд халдвар тараах магадлалтай. Өвчний чинж тэмдэг томуутай төстэй, үргэлж ядарсан, халуурсан, нойр хоолонд муудах гээд. Урдчилан сэргийлж болох өвчнөөс болоод удаан хугацаагаар өвчтэй байх нь хүмүүсийн ажил төрөл, хичээл сурлагад нөлөөлдөг юм байгаа биз дээ.
Нөгөө талаар тэр вакцин хийхдээ хүний хөврөлийн эд эс хэрэгэлдэг талаар тайлбар хийх гээд үзье. Вакцин чинь өөрөө сулруулсан вирус юмаа, шарын вирус хүний эсэнд хөгжиж төлждөг юмаа. Тийм болохоор вирусээ хүний эсийн өсгөвөрт үржүүлдэгээ. Тэр эсийн өсгөвөр нь MRC5 гээд хүний хөврөлийн хучвар эсийн өсгөвөр байдаг юм. Энэ чинь нэлээн олон жилийн өмнө нэг хөврөлөөс гаргаж авсан өсгөвөр шүү дээ, тэрнээс вакцины тун хийх болгондоо шинэ өсгөвөр хэрэглээд байдаг юм биш. Тэгээд үржүүлсэн вирусээ ялгаж авна биз дээ. Тэгэхдээ тэр эсийг чинь задлах хэрэгтэй болноо, тэгэхээр эцсийн бүтээгдэхүүн тэр эстэй холбоотой юм байхгүй ээ.
Би энэ вакцин эсэргүүцдэг улсыг ерөөсөө ойлгодоггүй, хэний заавар явуулга байдаг юм байгаа юм. Тэртээ тэргүй энэ нийгэмд хэлэлцмээр зөндөө олон асуудал байхад вакцин эсэргүүцээд байдаг нь ямар учиртай юм болоо. Наанадаж эдийн засаг санхүүгийн том асуудал, цаанадвал хүний амь настай ч холбоотой эд шүү дээ. Вакцины тухай тун дажгүй нийтлэлийг би өмнө нь хуулж тавьсан байгаа.
Дахиад л хэвлэл мэдээллийн хариуцлагын талаар хэлмээр байнаа. Хэн нэгний ямар ч үндэслэлгүй дуулиан болгох гэсэн юмыг ингээд ямар ч шүүлтүүргүй тавьчихдаг. Цэнзүүрдээд бай гэсэн юм биш энэ чинь хэн нэгний л үзэл бодол байгаа ингээд нийтэлж байгаа бол мэргэжлийн хүний тайлбар дагаж явах ёстой байхгүй юу.

Хэд хоногийн өмнө дөө бас л мэдээний хуудаснаас сонин сонин гарчиг олж хараад бичиж авч байлаа. Хэл бичгийн боловсролтой хүн мэдээллийн агентлагуудаар байхаа больчихсон юм байх даа гэмээр. Жишээ:

- Зарим газраар ургамал цухуйгаагүй байна (уг нь монгол хүн чинь гандуу байна, ногоо цухуйгаагүй байна гэдэг биз дээ?)
- Худалдан авах ажиллагааны тендэр шалгаруулалтын ажил байдалтай... (юу гэх гэснийг нь ойлгосонгүй)
- Дээгий Уянгатай бүтэн сарны дор саатав (утга санааны хувьд алдаа байхгүй ч их болхи сонсогдов)
Цаашлаад Болд гэдэг дуучны "Хайртай хүнийхээ гар луу гүйгээрэй" гэдэг дуу гэнэ юу гэмээр ч юм...

Энэ зүгээр манай монголоор тогтохгүй юм бизээ. Сүүлийн хэд хоног манай лабораторид нэг нөхөр радио тавиад, түүгээр нь нэг сонин дуу их олон явах юм. Сүүлийн үеийн boy band бололтой:
Тэр дуулж чадахгүй
Тэр бүжиглэж чадахгүй ч
Риханна шиг алхдаг болохоор
Бусад нь хамаагүй ээ..  гэх маягийн, нөгөө рок н ролл гуай амь тавьсан бололтой юмаа хөөрхий. Их олон явдагийг нь бодохоор бусдын таашаалд нийцсэн дуу байлгүй, ийм юм сонсож өсөхөөр хүний үнэлэмж, үзэл санаа, гүн ухаан мухааны тухай ярих хэрэггүй болох юм бизээ...
Харилаа марилаа гээд нээх баясгалантай бичлэг хийх гэсэн нэг ийм хар бараан болчихов уу? Уг нь их л настртай эхэлсэн юмсан.

Хуурамч ген бас бус

Байж байж өнөөдөр монголын мэдээний цахим хуудас эргүүлдсэн хэд хэдэн юм нүдэнд тороод чимээгүй өнгөрч болсонгүй ээ.
Хамгийн эхнийх нь Анжелина Жоли хөхөө тайруулав гэсэн мэдээ байх юмаа. Эхээс нь ишлэвээс: "Дэлхийн алдартай жүжигчин, үзэсгэлэнт эмэгтэй Анжелина Жоли хөхний хорт хавдраас сэргийлж хоёр хөхөө тайруулсан хэмээн “BBC” мэдээллээ.  Өдгөө 37 настай зургаан хүүхдийн ээж жүжигчин бүсгүй “Нью-Йорк Таймс” эмнэлэгт хагалгаанд оржээ. Тэрбээр “Эмч нар намайг хөхний хорт хавдраар өвчлөх магадлал 87 хувь, өндгөвчний хавдраар өвчлөх магадлал 50 хувь хэмээн тооцоолсон тул би эрсэдлийг бууруулахын тулд ийм шийдвэр гаргасан” хэмээн ярьсан байна. Түүний хөх тайруулах ажил өнгөрсөн хоёрдугаар сард эхэлж дөрөвдүгээр сард дуусчээ.

Түүнчлэн Анжелина Жолигийн ээж хөхний хорт хавдрын улмаас нас барсан бөгөөд ээжээс нь хөхний хорт хавдар үүсгэдэг хуурамч гень удамшсан тул өвчлөх магадлал өндөр хэмээн эмч нар мэдэгдсэн байна. Жоли эмчилгээний үеэр дэргэд нь байж сэтгэл санаагаар дэмжсэн нөхөр Брэд Питтэд талархснаа мөн илэрхийлжээ. "
За дээрх мэдээнээс үзвэл Нью Иорк Таймс гэдэг сонин биш эмнэлэг байдаг юм байна. Бас хүнд хуурамч ген байдаг гэнэ. Хөх тайрах (энэ бас л биш орчуулга арай өөрөөр хэлж болдог байлгүй дээ. Тайруулав гэхээр нэг хүн хөрөө бариад дайрч байгаа харагдаад болж өгөхгүй байгаа юм.) хагалгаа 2 сараас 4 сар хүртэл үргэлжилсэн гээд сонин хачин ихтэй л мэдээ юм ккк. Faulty gene гэдгийг хуурамч гээд махчилсан болтой юмаа. Инээх ч хэцүү ярвайх ч хэцүү гэдэг шиг.

Дараа нь Өнөөдөр сонинд эмэгтэйчүүдийн эмч Сильва гэдэг хүний ярилцлага гарчээ. Дээрх шиг галзуу солиотой юм алга л даа гэхдээ "Дээр үед охидын сарын тэмдэг арван зургаа, долоон настайд нь ирдэг байсан бол одоо 11-13 настайгаас эхлээд ирдэг болж. Энэ бол өндгөвч нь сайн ажиллаж байгаагийн илрэл. Ингэснээр өндгөвч удаан ажиллаж, цэвэршилт хожуу эхэлдэг юм. " гэж хэлсэн нь гайхал төрүүлэв. Сарын тэмдэг эхэлж ирэх, цэвэршихийн хоорондын хамаарлыг судалсан ажлууд тийм хамаарал олж чадаагүй. Харин сарын тэмдэг эрт эхлэх нь байгал орчин элдэв химийн бохирдолтой холбоотой байх магадлал бий. Түүнээс гадна эрт эхлэх нь бас өндгөвч, хөхний хорт хавдар, цаашлаад зүрх судасны өвчлөлтэй холбоотой байдаг тухай ярьж бичдэг юм билээ. Ямар нэг статистик баримт дээр тулгуурлахгүй иймэрхүү дэл сул яриа ер нь их гарах юмаа.

Гурав дахь гэр бүлийн тогтвортой байдлын тухай ярилцлага юм уу, уншаад байсан нүд ам арай л орой дээр гарсангүй. Энд хэлж ярьсанаас гэр бүлийн тогтвортой байдал бараг тэр чигээрээ эмэгтэй хүнээс шалтгаалах болтой юмаа. Олон нхийтийн газар нөхөртэйгөө санал нийлэхгүй ч гэсэн толгой дохиод ялдам аашлаад байвал эрх чөлөөтэй байх виз авна гэнэ үү ккк. Гайхал төрүүлсэн хэдэн өгүүлбэр:
- Эмэгтэй хүн нөхөртэйгээ анх учирч хэрхэн дурлуулж байсан яг л тэр хэвээрээ байх ёстой. Мэдээж үргэлж гоо үзэсгэлэнгээ хадгалаад байх боломжгүй. Гэхдээ л миний эхнэр гэж хэн бэ гэхээр ууртай, ааштай, үглэсэн байдалтай бодогдохоор байхуу, эсвэл инээмсэглэсэн, үргэлж дэмждэг, ойлгодог, хүслийн дээд эмэгтэй нь байх уу гэдгээ сонгох хэрэгтэй. Ер нь эхнэрүүдийг ар гэрийн менежерүүд гэж нэрлэж болно. Гэр цэвэрлэх, хоол хийхээс эхлээд хүүхдээ хүмүүжүүлэх, гэр орны төсвөө зарцуулах зэрэг бүхий л ажлыг нуруундаа үүрдэг. Тэд энэ их ажилдаа дарагдаад гадаад төрхөөсөө авахуулаад өөрсдийгөө хаячихдаг. Түүгээр ч барахгүй өөрийн зан араншингаа хянахаа байдаг. Ааштай, үглээ болсноо нөхөр, хүүхдүүдээсээ боллоо гэдэг. Би та нарын төлөө, хүүхдээ өсгөхийн тулд ийм боллоо гэдэг. Гэтэл тийм биш. Эмэгтэй хүн тухай бүрд нь хяналт тавиад асуудлыг шийдээд явсан бол эвдрэхгүй байх бүрэн боломжтой. Тиймээс өөрийнхөө зан араншинд анхаарч байх хэрэгтэй. Маш олон тактикийг боловсруулж байх нь чухал.
PS: Хамаг ажлаа хийгээд дээр нь хөөрхөн ааштай бас үзэсгэлэн төгөлдөр байх хэрэгтэй гэнэ шүү.

- Эхнэрүүд нөхрийнхөө хүндлэлийг олдог нэг зүйл бол найз нөхдийнх нь дунд биеэ авч яваа байдал юм. Ямар ч адгийн эрд өөрийн нэр хүндээ хамгаалах хэрэгцээ эмэгтэйчүүдийнхээс өндөр байдаг. Эмэгтэйчүүд яагаад нэр хүндээ алдаж эхэлдэг вэ гэхээр тэд нөхрөө найз нарынх нь дунд муулж, загнаж, доош нь хийдэг. Харин ямар нөхрүүд эхнэрээ хүндэтгэж байна вэ гэхээр олон нийтийн өмнө өөрийг нь үргэлж толгой дохиж дэмжиж байх тохиолдолд. Эхнэрүүд ч бас. Заримдаа буруу ч ярьсан гэсэн дэмжиж байх нь чухал. Эмэгтэйчүүд өөрсдөө хүндлүүлэх зүйлээ хийх хэрэгтэй. Бас тэднийг давраахгүйн тулд овжин аргаар аливааг хийлгэж сургах нь зүйтэй.
PS: Ерөнхийдөө нөхөр гэдэг хүнтэй чин сэтгэлээсээ хандах, ярилцах гэдэг илүү зан?

- Энэ бас л эрчүүдийн хандлагатай холбоотой. Тэд үргэлж эрх чөлөөтэй байхыг цаанаасаа л эрмэлздэг. Харин эмэгтэйчүүдэд эрчүүд шиг тийм их эрх чөлөөтэй байх хэрэгцээ байдаггүй, хэн нэгнээс хамааралтай байж хайрлуулахыг л хүсч байдаг. Эрчүүд эмэгтэйчүүдийг өөрсдийг нь бодвол сул, хөнгөн, бие бялдрын хувьд өөрийгөө хамгаалах чадваргүй гэж боддог учраас "барих" сонирхолтой байдаг. Энэ хандлага нь эмэгтэйчүүдэд шударга бус юм шиг санагдах нь бий. Яасан бэ тэр хүйсийн тэгш эрх, би ч гэсэн шоудмаар байна гэж бүсгүйчүүд ярьдаг. Хамгийн гол нь нөхөртөө итгэл олох нь чухал. Ингэсэн цагт нөхрүүдээрээ "виз даруулж" чадна.
PS: Нөхөртөө хайрлуулж байгаа эмэгтэй хүн эрх чөлөө хүсдэггүй?? Шоудахдаа нөхрөөрөө биз даруулах хэрэгтэй???? 
Эмэгтэй хүн эмэгтэй хүнтэйгээ ярилцсан бололтой. Ажаад байхад эмэгтэйчүүд өөрсдөө эмэгтэйчүүдийн нийгмийн байр суурь, эрч чөлөөний тухай бишээ эсрэг ярьж бичих нь олон таарах юм ямар учиртайг мэдэхгүй.
Дээхнэ Өнөөдөр сонин бас хоёр залуу бүсгүйн ярилцлага нийтэлсэн байсан нь бас л аймаар юм байсан. Санаа нь гадаад хүнтэй сууснаас монгол хүний тав дахь эхнэр болох хэрэгтэй гэх гээд байх шиг. Хүүхэн хүн өөрөө сонголт хийж болохгүй ээ? Ярилцлага өгсөн хүн өөрөө хүүхэн хүн байх юм, аймаар. Нэр хүндтэй сонин ийм юм тавьдаг нь бүр аймаар. Өөрт таарсан ажлаа хийгээд амжиргаагаа залгуулдаг боломж нь байвал ийм үзэгдэл аяндаа буурна биз дээ. Тэрнээс эд нараас муу муухай хүн байхгүй гээд чичлээд дайраад байх хаашаа юм. Нэг тийм фашизм нацизм үнэртээд нэг бишээ.

Тэгсэн хэрнээ эрчүүдийн үүрэг хариуцлагын тухай дуугарахгүй ээ. Үнэндээ дээд сургуулийн оюутнуудын ихэнх нь хүүхнүүд байна, эрчүүдийг ад үзлээ гэх гомдол яваад байна. Энэ ч бас бодох асуудал. Гэхдээ гүйцэтгэх байгууллагын ажлын голыг хүүхнүүд нугалдаг мөртлөө шийдвэр гаргах төвшинд хэдэн хүүхэн байнаа? Үнэндээ тэр дээд сургуульд сурах тоо нийгмийн байр суурийн илрэл юм бол өнөөдөр парламентийн гишүүдийн ядаж тал нь эмэгтэйчүүд байна биз дээ?

Хэдэн жилийн өмнө танил маань их хурлын гишүүн хөрш нь хогоо өөрөө асгадаг тухай сонин болгож ярьж билээ. Тэгээд тийм том хүнээр хог хаяулдаг эхнэрийг нь муулсан үг хавчуулаад амжсан. Тэр өөрөө бас л эмэгтэй хүн байсан. Уг нь бол гэр бүл дотроо зохицоод хэн хогоо хаях надад ч түүнд ч огт хамаагүй баймаар. Би бол тэр гишүүнийг харин ч гэр бүлдээ санаа тавьдаг сайн нөхөр гэж үнэлмээр байгаа юм. За тэр гадаадад гараад зовсон хүүхнүүдийн тухай бол ярих ч хэрэг байхгүй, аль муу муухайгаар хэлээд дайрч өгнө шүү дээ. Хүмүүс яагаад ийм хорсол заналтайгаар эмэгтэйчүүдийг үзэн яддаг болчихсоныг нь ерөөсөө ойлгохгүй л байгаа юм даа.

Харин ч сайн хэрэг биш үү.

Нөгөө эмэгтэй хүн орж болдоггүй өргөөнд нь Тайландын ерөнхий сайд бүсгүй ороод бүр гал асаасан гээд шуугиад байхаар хошуу нэмэрлэмээр санагдаад болдоггүй ээ ккк. Хүмүүс их ууртай байх шиг монгол хүүхнүүд болдоггүй гадаад хүүхэн болдог юм уу гэсэн гомдол цувж байх шив. Миний бодлоор харин ч сайн хэрэг болсон юм биш үү. Одоо тэр өргөөндөө монгол эмэгтэй болохгүй гэж дүрэм гаргахгүй л юм бол эмэгтэй хүн оруулахгүй гэж хэлэх нүүргүй болоо биз дээ, айн. Үгүй яахав тэр хүүхнийг зүхээд яахав, харин ч манай төрийн харчуудыг баясгаж байгаад монгол хүүхнүүдэд төрийн өргөөний үүд хаалгыг нээж өгсөн юм биш үү. Харин тэр уур уцаарын бай нь монгол төрийн эрэгтэйчүүд биз дээ. Эсвэл ээ дээ бид чинь буруу юм хийж яаж засъя даа гээд толгойгоо гашилгаж байхад нь Тайланд бүсгүй хямралаас гарах гарц болж харагдсан ч юм билүү хэн мэдэхэв. Ямар ч гэсэн цагаан мөртэй л хүүхэн юм гэсэн ккк.

Тодруулга

Өдөр шөнө өдөр шөнө гээд л блогдох зав болоогүй байтал өмнөх бичлэгт зөндөө олон хүн санаа бодлоо биччихсэн байна. Сэтгэгдэл үлдээсэн та нарт талархаад нэг тодруулга гялс хийчихье.
Хүмүүс манай эрдэмтэн 20 хүн эмчилсэн байтал америкийн нэг хүүхэд эдгэрсэнийг дуулиан болголоо гэж гомдоод байгаа бололтой. Үүнийг сөхвөл хоёр өөр асуудал болохыг тайлбарлах гэж оролдоод үзье. Түрүүн бичсэн Алдар гуай эмийн бэлдмэлээ 60 мянган хүн дээр туршсанаас хориод хүн эдгэжээ. Энэ бэлдмэл бол шинэ эм юмаа. Шинэ эм гаргаж байгаа тохиолдолд олон шаардлага тавьдаг; хамгийн түрүүнд эмчилгээний үр дүн, дараа нь уг эмийн үр дагавар (side effects) шалгах хэрэгтэй болно. Тэгэхээр дахиад олон мянган хүн хамарсан бас placebo controlled туршилт хийх хэрэгтэй болох ба ийм туршилтийн үнэ өртөг их өндөр гардаг юмаа. Хэрвээ та эмийн компанийн эзэн байгаад 60000 аас хориод хүн эдгээдэг эмэнд хөрөнгө оруулах уу гэдэг асуудал гарч ирнээ дээ? Бодоод үз л дээ хэрвээ энэ эмийг монголд хэрэглэлээ гэж бодоход бүртгэгдсэн зуу гаруй хүнээс хэд нь эдгэх вэ?
За тэр барьцаад байгаа америкийн тохиолдол бол шинэ эм бэлдмэл хэрэглээгүй, ээж нь ДОХ-ын халдвартай, жирэмсэн байхдаа эм бэлдмэл хэрэглэж байгаагүй учраас халдвар авсан нярайг төрөөд 30 цаг болж байхад нь ДОX-ын халдвартай хүмүүсийн уудаг гурван төрлийн эмийг өндөр доозоор өгч эхэлсэн нь үр дүнгээ өгч 2 жил хагасын дараа цусны шинжилгээ сөрөг гарсан тохиолдол юм. Тэгэхээр энэ бол мянга мянган хүн дээр хийсэн туршилт биш ердөө тэр нярайд зориулж хийсэн эмчилгээ нь үр дүнгээ өгсөн болно. Энэ тохиолдол болохоор халдварын эхэн үед эрчимтэй эмчилгээ хийх нь илүү үр дүнтэй байж болохыг харуулсан гэдэг утгаараа олныг шуугиулсан байх.
Миний энэ тухай бичсэн шалтгаан болохоор яг нарийн судлагдаагүй эм бэлдмэлийг нэг иймэрхүү маягаар сурталчилж хүмүүсийг төөрөгдүүлэх нь нөгөө бурхан бөөлждөгөөс илүү аюултай байж болох юм шүү гэдгийг онцлох гэсэн юм. Зөвхөн энэ тохиолдол ч биш хэвлэл мэдээллийг болсон болоогүй эм, элдэв эмчилгээний зар маягаар ашиглах явдал дэндүү их олширсон байгааг хараад их эмзэглэх юмаа. Тэр Herbalife-ийн зар бол хаа сайгүй л эмчийн зөвлөгөө маягтай явж байх юмаа. Хэрвээ яг ёс зүйгээ барьж яваа эмч бол ямар нэг бүтээгдэхүүн ингээд сурталчлаад байх ёсгүй л юм. Эртээд Өнөөдөр сонинд хаанахын хүн юм мэдэхгүй нэг эмч давсаг сулралыг мэс заслын аргаар эмчилнэ гээд бас сурталчилгаа маягийн ярилцлага өгсөн байсан. Мэс засал бол давсаг сулралын үед хамгийн сүүлийн арга байх ёстой, тэр бүү хэл эмийн эмчилгээг ч физик эмчилгээ үр дүнгүй үед л хийх ёстой байдаг. Харин тэр хүний хэлсэнээр мэс засал л хамгийн зөв эмчилгээ мэтээр ярьсан байна лээ.
Ингээд бодохоор ийм хүмүүс сонин хэвлэлд мөнгө төлж ийм ярилцлага хэвлүүлдэг юм болов уу гэж өөрийн эрхгүй бодох юм. Хар ухаанаар бодоход анагаахын мэрэгжилтэн хүн нэг ийм нийтлэл бичлээ танай сонинд тавья гэвэл хэд нь хүлээж авах бол? Тэгсэн хэрнээ илт юм зарах гэсэн цаагуураа мөнгө олох хэрэгсэл болсон юм болохоор ингээд хаа сайгүй байгаад байдаг нь их сонин.

Хүндээ хөнгөнөөс буюу бурхангүй газрын бумба

Өнөөдөр сонинд Б.Алдар гэдэг хүний ярилцлага гарсан нь сонирхол татав. Манайд гадаадад ажиллаж байгаа судлаачдын талаар юу ч гардаггүй гэхэд хилсдэхгүй тул бас тэрхэндээ олзуурхасан юм. Тэгтэл юу вэ, мань хүн чинь ДОХ-ын эмчлэх вакцин гаргаад байхад ядуу буурай орны судлаач гээд их гүрнийхэн тоож үзээгүй ч гэх их сонин сонин юм ярьсан байх юмаа. Юу билээ гээд хэвлүүлсэн ажлын жагсаалтыг нь үзлээ, яах аргагүй олон жил дархлаа судлалаар олон газар ажилласан хүн юм байна, олон ч ажил хэвлүүлсэн хүн юм байна.
ДОX эмчилсэн талаар хэвлүүлсэн хамгийн сүүлийн ажлын товчлолд нь тодорхой эм/бэлдмэлийг Тайландад 60000 ДОX-ын халдвар авсан хүмүүс дээр туршсанаас 23 хүний цусан дахь ДОX-ын вирусийн эсрэг бие үгүй болсон гэжээ. Энд халдвартай хүмүүсийн бага хэсэг нь өөрөө аяндаа эдгэдэг тал бас бий гэдгийг энд дурдах хэрэгтэй байх. Ярилцлагадаа "Бидний бүтээсэн вакцины туршилтад хамрагдаж байсан хориод хүн яах аргагүй эдгэсэн" гэсэн ч 60000 хүнээс гэдгийг нь дурдаагүй байгаа нь жаахан шударга биш санагдлаа. Мэдээж шинжлэх ухааны ололт жижиг ч гэлээ олон хүнд тус нэмэр болохыг үгүйсгэхгүй гэхдээ xэрэглэсэн өвчтөний 0.038% эдгэрдэг эмэнд хөрөнгө оруулах хэн байхав. Миний хувьд ингэж өөрийгөө дөвийлгөж байгаа нь түүний ажилд итгэх итгэлийг унтрааж орхив. Тэртээ тэргүй олон жил ажилласан ажлын үр шим байж байхад ингэж хүндээ хөнгөнөөс өгч нэр хүндээ унагаагаад юу хийнэ.

Итгэл үнэмшил ба хууль

Сая Обама тангараг өргөхдөө өөрийнхөө жинхэнэ итгэл үнэмшилдээ тулгуурласан үг хэллээ гэж бодлоо. Бүгд найрамдахчууд Обамаг дэндүү либэрал гэж шүүмжилдэг, америкчууд ер нь хуучинсаг үзэлтэй хүмүүс тул мань хүн эхний 4 жилд тун болгоомжтой байсан. Энэ нь түүнийг дэмжиж сонгосон хүмүүсийн нэлээд хэсгийг нь гонсойлгож байсан билээ. Харин одоо дахиж сонгогдох юм биш гэсэн үү зоригтойгоор жинхэнэ өөрийнхөө үзэл бодлоо илэрхийлэв үү дээ. Энд нийгмийн альч давхаргын хүмүүсийн тэгш эрхийн тухай онцолсон нь анхаарал татав. Арьс өнгө, шашин шүтлэг, бэлгийн чиг хандлага хамаарахгүй хүн бүрт тэгш эрх байх ёстой гэсэн итгэл үнэмшил тодоос тод сонстов. Мэдээж яриад бүтэх биш үүнд хүрэхийн тулд хууль журам боловсруулах нь хууль тогтоогч төр барьдаг хүмүүсийн ажил. Америкчууд, зөвхөн америкчууд ч биш ардчилсан нийгэмд амьдрадаг хүн бүхэн өөрийн итгэл үнэмшилдээ тулгуурлаж хууль тогтоогчоо сонгодог бизээ. Тэр утгаараа сонгох сонгогдох эрх, түмний сонголт хэн нэгний явцуу эрх ашиг, үзэмжийн хэрэг биш юмаа.

За тэгээд тэр итгэл үнэмшил дээр тулгуурлаж сонгогдсон эрхмүүд хууль боловсруулж баталнаа. Тэр хууль нь хүмүүсийн үзэл бодол, өмч хөрөнгө болоод ардчилсан хэмээх нийгмийн үнэт зүйлийг дээдэлсэн байх зарчимтай байх тийм үү. Тэгвэл манай өнөөгийн эрх баригчдын барьж гүйгээд байгаа хуулийн төслүүдийг юу гэж ойлгох вэ.
Би хувьдаа нэг хүн нэг явцуу эрх ашгийн төлөө хууль боловсруулж батлуулах гээд гүйгээд байна гэж ойлгоод байгаа. Уянга гэдэг гишүүн төрийн тэргүүн байсан хүмүүс юу хийж болох болохгүй жагсаалт маягийн юм барьчихсан, бас цаашлаад эвслийнхээ даргыг хэргээс чөлөөлүүлэх хуулийн төсөл,  Батзандан болохоор Оюунгэрэлийг их хурлаас гаргах, нөгөө Удвал сайд нь даргаа эмнэлэгт хэвтүүлэх гээд будилж сайд нарын эмнэлэгт хоригдол эмчилдэг болоод дуусч байгаа юм шив дээ хөөрхий. Баабар гуай энэ талаар зүүн талаар нь гүйцэж түрүүлээд гээд сайхан бичсэн байна лээ.

Дээрх хууль тогтоомжууд нь (Удвалын алдаанаас бусад нь) үндэсний аюулгүй байдал гэдэг халхавчтай логикоор бодвол үндсэн хуультайгаа харшилдсан байгаа биз. Хүмүүс яахав үндэсний аюулгүй байдал гэнгүүт өө тэгэлгүй яахав зөв гээд алгаа таших шинжтэй. Дээр нь төрийн том албан тушаал хааж буй хэдхэн хүнтэй хамааралтай гэнгүүт өө надад хамаагүй юм чинь яахав яахав гээд толгой дохих. Өнгөц харвал албан тушаалаа хувийн ашиг сонирхолын үүднээс ашиглах боломжгүй болгох гэсэн санаа, харин цаагуур нь бодвол бидний таны эрхийг бага багаар хумслаад байгааг олж харсан болов уу?

Жишээ нь, Оюунгэрэл гишүүн Улаанбаатарын Хан Уул дүүргээс нэр дэвшиж сонгогдсон хүн (намын жагсаалтаар биш). Сонгогчид гадаад нөхөртэй гэдгийг нь мэдэж байсан тэгээд энэ бол асуудал биш гэж үзээд энэ хүнийг сонгосон тийм үү? Энэ сонгогчдын хувьд хүлээж авах аргагүй асуудал байсан бол энэ хүн сонгогдохгүй байсан. Энэ бол ардчилалын зарчмаар Их Хурлын гишүүний гэр бүлийн хүний харьяалалын асуудал шийдэгдсэн гэж би ойлгоод байгаа юм. Харин одоо хууль гараад Оюунгэрэл гишүүн ажлаа өгөх болбол түүнийг сонгосон сонгогчдын эрх зөрчигдөж таараад байнаа даа. Хэдэн жилийн өмнө ард түмний сонголтыг луйвардлаа гээд жагсаал цуглаан удирдаж байсан хүн өөрөө эргээд хүмүүсийн сонголтыг боох гээд байна уу даа энэ чинь... Үндэсний аюулгүй байдал энэ чинь гэж ирээд Оюунгэрэлд хандсан ил захидал ч бичсэн байх шиг.

Гадаадынхан тагнуулдъя гэвэл хэн нэг төрийн дээд албан тушаалтан болох найдвартай хүмүүсийг тагнуулуудаараа эргүүлдүүлж суулгаад өчнөөн жил хүлээгээд л байдаг чинь бараг үлгэр биз дээ. Харин гадаадад томилолтоор яваа эхнэртэй харчууд уруу гоё хүүхэн явуулаад л хэргээ бүтээчих юм биш үү. Эсвэл шуудай хүүдий мөнгө харуулахад дуртай нэг нь гэр бүлийн хүн нь монгол уу биш үү гэдгээсээ хамаарахгүй ш дээ, итгэл үнэмшил, хүний чанараасаа л хамаарч авах авахгүйгээ шийднэ биз дээ. Тэгээд нэг их эрлийз хурлийз, монгол биш гээд шуугина. Түүхээ эргээд харахаар халх Занабазар, түвд Жавзандамбын хийсэн амьдарсан түүх өөр л юм хэлээд байгаа биз дээ энэ чинь.

Анхны хэвлэлийн бага хурал дээрээ гадаад улсуудад тийм жишиг бий гэсэн хэрнээ ямар улсад байдгийг нь хэлээгүй. Гадаадынх л байвал манайхаас дээр байдаг юм уу. Орос, хятадын жишиг нэг өөр, Еврoпын холбооны улсын жишиг нэг өөр. Хэрвээ Европын жишиг байсан бол нэрлээд хэлэх байсан тийм биш байх гэж хардав. Эдний deputy prime minister манайхаар бол шадар сайд юм уу Ник Клэг гэдэг хүн испани эхнэртэй ш дээ. Эд нар тэр тухай еөөр ярьдаггүй, тийм харьяалалын хууль байхгүй угаасаа байх ёсгүй юм.   За цаашилбал өнөөдөр хэдэн хүний эрхийг хязгаарлаж болно. Дараа нь сэмхэн энд хамаарах хүмүүсийн хүрээг тэлээд байвал яах вэ? Өнөөдөр гадаадын харьяат гэр бүлтэй байж болохгүй гэж байна, дараа нь хэн нэгнийг нэмэх хууль зүйн боломж гаргаж өгөөд байгаа нь бас аймаар л байхгүй юу даа.

Дараа нь тэр гадаадад өмч хөрөнгөтэй байж болохгүй энэ тэр гэсэн бүтэхгүй заалтууд байна. Үгүй бүтдэг бол баярлах байлаа. Даанч тийм хөрөнгөтэй хүний өмч өөрийнх нь нэр дээр байдаггүйг бүгд л мэдэж байгаа ш дээ. Тэгээд яах юм, төрийн том албан тушаалтаны гэр бүл, үр хүүхэд цаашлаад ах дүү аав ээжийнх нь эрхийг хязгаарлах юм уу? Яаж хязгаарлаж яаж хянах юм? Түүнийхээ оронд банк санхүүгийнхээ үйлчилгээ, бүртгэлийг боловсронгуй болгоход болно ш дээ. Эх үүсвэр нь мэдэгдэхгүй их мөнгө гараад ирэхэд нь мэддэг, бас шалгадаг болчиход ингээд л хүний эрхэнд халдаад байх хэрэггүй болноо доо.

Эцэст нь тэр сэтгэгдэл хянах Сайханбилэгийн санаачилга бол бүр онигоотой. Цахим хуудаснууд өөрсдөө л хууль гэхгүй шийднэ биз дээ. Хамгийн тод томруун жишээ нь бидний хэдэн блгочид байна ш дээ. Би бол хэн нэгнийг хараасан бас насанд хүрээгүй хүүхдүүдэд тохиромжгүй гэж үзсэн сэтгэгдлийг цэнзүүрлэдэг. Харин Дамдаа болохоор сэтгэгдэлд хязгаарлалт тавьдаггүй, уншигчиддаа юу дуртайгаа хэлэх талбар тавьж өгдөг. Тэгээд өөрийн итгэл үнэмшил баримталдаг зарчмын дагуу болоод л байгаа биз дээ. Ийм хууль батлагдвал эргээд үг хэлэх эрх чөлөөнд халдах үүд хаалга нээж өгсөн хэрэг болно шүү дээ.

Төгсгөлд нь хууль гэдэг чинь нэг хүн ингэмээр юм байна гээд өөрийнхөө ч юм уу эсвэл хэсэг бүлэг хүмүүсийн эрх ашигт нийцүүлээд бичдэг эд бишээ. Нийгмийн нарийн ширийн харилцаа, хүний эрх ашиг, аюулгүй байдлыг зохицуулж байх учиртай сайн бодож, тохируулж хийх учиртай эд гэж би ойлгодог. Сайн хууль гэдэг түүх цаг хугацааны шалгуурыг давж чадах бас ард түмний эрх ашигт нийцэж байх ёстой юм. Сонирхолтой жишээ дурдвал өнөөгийн Францын нийгмийн олон асуудал Напалеоны үзэглэсэн хуулийн дагуу шийдэгддэг юм билээ. Бид ч бас тийм л холыг харж чадсан чамбай хуулиудтай байгаасай даа.

Сонин юм үзнэ гэж..

Үгүй өнгөрсөн хэд хоног яасан их сонин хачин сонсогдовоо. BBC -ийн мэдээн дээр Лениний хөшөөг буулгалаа гэсэн мэдээ хоёр билүү гурав хоногийн өмнө гарсаныг уншаад нэг их юм бодолгүй өнгөрсөн юм. Тэгсэн энэ үйл явдал монголчууд Ленин багшдаа маш их хайртай хэвээр байгааг тодруулсан үйл явдал болжээ. Ухаан нь Ленин багш чинь монголын тусгаар тогтнолын төлөө их хөөцөлдөж бидэнд гавьяа байгуулж өгсөн хүн гээд байх шиг байгаа юм. Миний бодлоор нөхцөл байдлыг зөв дүгнэж хөдөлсөн тэр үеийн монголын төрд зүтгэж явсан улсын гавьяа. Нөхцөл байдал манайд ашигтай таарсан (тусгаар улс болоход). Зөвлөлт засаг болоод Ленинд монголыг өөрийн нөлөөнд байлгах ашиг сонирхол байсан учраас энэ үйл хэрэгт оролцсон гэж боддог. Хүмүүс Ленин сайн хүн байсан тэр муу Сталин л бүгдийг буруу тийш эргүүлсэн гэж боддог бололтой юм. Тийм тал бий байх, гэхдээ коммунист дэглэм тогтооход хүч хэрэглэх, гайгүй чинээлэг нэгний хөрөнгийг хураах, хорих лагерь байгуулах энэ тэр чинь угаасаа Ленин багшийн чинь санаа гэдгийг хүмүүс мэддэг болов уу. Нөгөөтэйгүүр коммунизм гэдэг санаа сайхан байж болно гэхдээ амьдрал дээр болдоггүйг өнгөрсөн зуунд ийм дэглэмээр замнасан орнууд бэлэхнээ харуулсан биз дээ. Соронзон өнөөдөр Лениний бодитой намтар хэвлэгдсэн бол хүмүүст ухаарал өгөх байж гэж бичсэнтэй санал нийлж байна. Сайн мууг ялгаж салгаж олонд дуулгах л хэрэгтэй юм. Хэний сонирхол байдаг юм манайхан коммунист дэглэмдээ их л өршөөнгүй хандах юм даа. Саяхан шахуу л шинэ хуучин МАХ намууд чинь бид чинь чухам коммунист биш гээд л байснаа өдий болтол Ленин багшаа шүтсээр л байгаа юм биш үү. Би хувьдаа тэр хөшөөнд нэг их ач холбогдол өгч байгаагүй юм, одоо бодохоор нураасан нь зөв. Нураагаагүй учраас хүмүүс гайгүй залуу байсан гээд буруу ойлгоод байдаг юм шиг байна.

Тэгсэн өнөөдөр нэг ийм нийтлэл мэдээллийн хуудаснуудад харагдлаа. Нөгөө Ленин багшаа баахан магтжээ. Тэгээд сүүлдээ Н. Энхбаярыг ч зүйрлүүлэх гээд байх шиг ккк. Хэдэн сарын өмнө баривчлагдахад нь манай даргыг оросын цагаан хаан шиг хэлмэгдүүлж байна гээд л зарлаад байсан, тэр хэлмэгдүүлэл чинь Лениний тушаалаар хэрэгжсэн байтал өнөө манай дарга Лениний хөшөө шиг хэлмэгдэж байна гэх гээд байгаа бололтой. Өө тийм зоригт бүргэд торны цаана шаналж байна ч гэнэ үү. Шууд л өнгөрсөн зууны далаад он шиг л сонсогдож байгаа биз. Нээрээ тэр үед Ленин багшийг магтсан яруу найргийг тоймлосон сонирхолтой нийтлэл энд байгаа, үзээрэй. Бялдуучлахын туйл гэж тийм байдаг байх. Алиман сар шиг Ленин багш гэж ирээд л ккк.

Аа тийм дээрх нийтлэлд Ленин багш 54 настайдаа цус харваж нас барах хүртлээ 54 боть ном бичсэн мундаг хүн гэж магтсан байна лээ. Та нар дунд тэр 55 ботиос нь уншсан хүн байна уу. Би сургуульд байхдаа юунаас билээ болоод Лениний нэг ботиор шагнуулсан юм. Сөхөж хараагүй ш дээ, сүүлд нь манай аав ээж хоёр завсар нь мөнгөө хадгалдаг байсан юм кк. Хулгай орвол Лениний номыг хэн ч сонирхохгүй гэсэн логикоор. Нөгөө талаар их юм бичиж болно, онолдож болно, гэхдээ түүний бичиж хүн төрлөхтөнд юу авчирсан билээ гэдгийг бодох л хэрэгтэй. Үнэндээ Гитлэр Сталин Ленинд тийм их ялгаа байхгүй (миний хувьд).

Түүний үхлийн тухай 90 онд оюутан болчихоод Чехэд байхдаа их сонин юм олж уншсан юм. Оросууд угаасаа нэртэй цуутай хүмүүсээ нас барахаар нь тархийг нь авч хадгалдаг л даа. Юу ч билээ нэртэй тийм хүрээлэн бий. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы тагнуул тэр хүрээлэнгээс Лениний тархиний хэсгийг хулгайлсан гэж байгаа. Тэрийг нь бүр сүүлд баруун германы эмч судлаачид үзээд тэмбүүгээр үхсэн байна гэж тодорхойлсон гэж бичсэн байлаа. Тэр үед би нь тийм юм уншаад нүд ам орой дээрээ гарч байлаа. Сүүлд дээ 2004 онд New York Times дээр бас тиймэрхүү утгатай нийтлэл гарсан байсан Дүгнэлтийг Израйлчууд тэр Лениний өвчний түүхээс нь үндэслэж хийсэн гээд. Нэрийг нь дараад шинж тэмдэг өвчлөлийн түүхийг нь ямар ч эмчид үзүүлсэн тэмбүү гэдэг гэж.. Оросууд уруу тархинаас нь жаахныг өгчих шинжилгээ хийе гэсэн Оросууд зөвшөөрөөгүй юм гэнэ лээ.

Гэснээс Энxбаярын үсийг солонгос уруу явуулаад шинжлүүлсэн хордсон гэж гарсан. Одоо америк уруу явуулж юунаас хордсоныг тогтооно гэсэн мэдээ түрүү долоо хоногт яваад байсан. Тэр бас их сонион.. Хүний үсийг шинжлэхдээ ердийн үсэнд байдаггүй ямар химийн бодис байна гэж шинжилнэ биз дээ. Тэгээд үсэнд байдаггүй тийм бодис байна, тийм учраас тийм юмнаас хордсон байна гэж... Харин хордсон байна харин юунаас хордсоныг мэдэхгүй гэдэг шинжилгээний хариу жаахан жогорхойтой сонсогдоод байгаа биз? Монголчуудын цуу ярианд итгэмхийг гөөмөн их далимдуулах юмаа даа. Цаашилбал тэр явуулсан үс нь Энхбаярынх гэдгийг яаж батлах юм бэ? Тиймдээ тулбал шүүх цагдаагаас гэрч байлцуулж битүүмжилж явуулна биз дээ. Хэний шийдвэрээр яаж тэр үсийг нь явуулсан нь сонин..

Бялдууч гэснээс Дагвадоржийн тухай хийсэн нэвтрүүлгийн тухай бас их олон хүн бичжээ. Зарим нь хэт дөвийлгөж магтлаа, зарим нь яадгийн гавьяа байгуулсан хүн хүн зодсон ч яадгийн гэж ирээд л.. Сониучирхаад үзлээ. Пээ бүү үзэгд.. 15 минутаас илүү тэссэнгүй, яасан ч нялуун... Эвий эвий монголчуудын зовлонг үүрч байгаа юм гэж ирээд л Ийсүс маягийн хүн юм уу хаашаа юм. Яруу найрагч Лхагвасүрэн гуайн үнэлгээ миний толгойд шууд буурч байна лээ ш дээ. Энэ бас бид юмыг дандаа хар цагаанаар хардагийн жишээ. Монголын 100 алдартан билүү, Дагвадорж орох нь зөв л дөө. Сайн барилдсан, аварга болсон, нутгийнхнаа баярлуулсан тэр бүгд үнэн. Гэхдээ тэр болгон чинь танхайрч хүнд гар хүрэх эрх өгдөггүй л байхгүй юу. Та нар санаж байна уу, хэдэн жилийн өмнө хөл бөмбөгийн дэлхийн аваргын шигшээ тоглолтон дээр Зидан италийн тоглогчийг мөргөөд талбайгаас хөөгддөгийг.. Зидан яах аргагүй мундаг хөл бөмбөгч нутагтаа ч нэртэй, тэр тоглолт түүний зодог тайлах тоглолт байсан. Ердөө л тэрхэн мөчид уураа барьж чадаагүй хүн мөргөсөн, тэр мөргөлт багийнхаа хожих боломжийг үгүй хийсэн. Тэгэхэд Францууд Зиданийг өмөөрөөгүй ш дээ. Яагаад гэвэл нутгийнхаа нэрийг өргөж явсанаа бас шавартай хутгасан учраас тэр. Дараа нь хэвлэлээр итали нөхөр чинь Зиданы ээжийг нь доромжилсон байх энэ тэр гээд баахан таамаглал дэвшүүлсэн. Яг дүрэм ёсоороо бол Зидан хөөгдөхгүй л байсан. Яагаад гэвэл түүний хүн мөргөхийг талбай дээр байсан шүүгчдээс хэн нь ч хараагүй. Шүүгч дараа нь дэлгэцнээс мөргөхийг нь хараад шийдвэр гаргасан. Зидан ямар нэг тайлбар эсвэл өөрийгөө зөвтгөх юу ч хэлээгүй, яагаад гэвэл тэр буруу юм хийснээ ойлгосных байх. Угаасаа тэр хүнд хүрэх гэдэг хууль бус үйлдэл учраас. Дагвадоржийн хувьд ч тэр тийм л логик үйлчлэх ёстой. Сумогийн дэвжээг өөрөө л сонгосон, нэгэнт сонгосон хүн дүрэм журманд нь захирагдах л ёстой байсан. Бааранд хүн зодсон гэдэг хууль зөрчсөн асуудал, цаанаас нь өдөөн хатгасан гээд биеэ өмөөрдөг нь илүү. Нэгэнт олны танил байх тийм асуудал дагуулдаг тэр хэмжээгээр өөрийгөө зохицуулаад аваад явах ёстой байсан байх. Лхагвасүрэн гуайн Дагвадорж монголын төлөө барилдсан гэсэнтэй санаа нийлсэнгүй. Тэр хүн өөрийнхөө л төлөө барилдсан, өөрийнхөө л төлөө тийм спорт сонгосон, аваргалаад өөрөө л их мөнгөтэй болсон, тэрийг нэг их эх оронч энэ тэр гэсэн уянгын халилтай хутгаад байх хэрэггүй. Би Дагвадоржийг сайн бөх гэж бодож явдаг (зодог тайлсанаас нь хойш сумо үзэхээ байсан), сайн бөх гэдгээрээ түрүү бариад зодоон цохион хийчихээд өөрийгөө зөвтгөөд байдагт нь дургүй.

Зодоон гэснээс тэр төрийн ордонд нэг нэгэндээ гар хүрдгүүдэд ч бас энэ хамаарна. Намайг хэл амаар доромжилсон гээд барьж авч зодоод байдаг хуулинд нийцэхгүй. тэр дундаа хууль тогтоогчид нь өөрсдөө тийм байж болохгүй. Их Британийн парламэнтийн гишүүн ноднин бааранд агсан тавьсан гээд шууд огцруулж байна лээ ш дээ. Тиймэрхүү дүрэм журам байх хэрэгтэй байх. Саяхандаа эдний нэг сайд дугуйгаараа зөвхөн машин ордог хаалгаар орох гэж зүтгээд шаардлага тавьсан цагдааг "f****ng pleb" (pleb гэдэг нь хүнийг доогуур гаралтай гэж доромжилсон үг юм гэсэн) гэж хараасан гээд одоо огцрохоос өөр замгүй байдалд орчихоод байгаа. Манайхан болохоор Хүрэлсүхийг өмөөрсөн маягтай байна лээ. Бид ч гэсэн бас сэтгэхүйгээ өөрчлөх цаг болсоны дохио юу.

Ёоx яасан урт болчиховоо, ам нээснийх уушиг нээгээд Цэдэнбалын тухай хэдэн үг. Энэ хаанаас ухуулга хийгээд байгаа юм тэр хүнийг магтаад байдаг болчихож. Дөчин жил төр барьсан, улс орныг хөгжүүлсэн гэж ирээд. Миний бодлоор тэр хөгжил гэдэг нь тэр хүнтэй хүнгүй ирэх байсан юмаа. Шийдвэр Улаанбаатарт биш Москвад гардаг байсан юм хойно. Оросууд үгэнд нь орох хүнээ л тавина биз дээ. Өөрийн бодолтой, холыг хардагуудыг нь бүгдийг нь хороочихсон биз дээ, цаана нь хэн үлдэх нь ойлгомжтой биш гэж үү.

"Дэлхийд байхгүй гайхамшиг"-ийг зөвхөн монголоос...

(Гарчгийг хашилтанд хийсэн болохыг анхаарна уу?)

Егөөдөлгүй монгол гайхамшиг олон бий, маргах хүн гарахгүй биз. Харин хэвлэлээр хаана ч байхгүй гайхамшиг гэж худлаа сурталдах, бусдыг төөрөгдүүлмээр мэдээлэл түгээх явдал улам нэмэгдээд байх шиг. Тэдний хэлж ярьж байгааг нягталж залруулдаг газар хүн гэж байдаггүй бололтой. Би саявтар уншсан хоёр ярилцлаганд залруулга хийж илүү амалмаар санагдаад болдоггүй ээ.
Эхнийх нь хорт хавдар эмчилдэг ид шидтэй цайны талаар нэг ийм ярилцлага байх юм. Гэдэс цэвэрлэх үйлчилгээтэй гурвалжин будаатай цай дотооддоо үйлдвэрлээд Япон уруу экпортлох гэж байгаа компанийн технологичийн яриа юм байна. Хальт харвал яах аргагүй сайхан мэдээ. Мэдээж дотооддоо юм үйлдвэрлэж гадагшаа зарна гэдэг эдийн засгийн хувьд, мөн нэрлэж байгаа сайн чанарууд нь эрүүл мэндэд сайн нөлөөтэй гээд.
" “Шимт” гурвалжин будааны цайнд төрөл бүрийн эрдэс бодис, уураг, антиоксидант нэгдэл ихээр агуулагддаг. Тиймээс цусан дахь холестриний хэмжээг бууруулж, цусны даралтыг тогтворжуулж, зүрх судасны үйл ажиллагааг дэмждэг. Инсулины нийлэгжилтийг сайжруулан, сахарын хэмжээг бууруулж, чихрийн шижин өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх үйлчилгээтэй. Тиймээс сахарын өвчтэй хүмүүс хэрэглэхэд тохиромжтой. Хүний биеийн бүдүүн, нарийн гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг сайжруулж илүүдэл жинг багасгана. Өдөр тутам уудаг цай шигээ тогтмол хэрэглэвэл биеэс хорт бодис гадагшилж нүүрний арьсыг толигор болгодог. Мөн хүний биеийн дархлааг сайжруулж, хорт хавдраас урьдчилан сэргийлдэг. Манайд зарагдаж байгаа бусад төрлийн гэдэс цэвэрлэдэг цайнууд дандаа гаднаас орж ирж байгаа. Тиймээс гэдэс цэвэрлэдэг гэсэн ерөнхий нэрээр л авч хэрэглэж байгаа болохоос ямар үйлчилгээтэй гэдгийг тэр болгон мэддэггүй. Харин дотооддоо үйлдвэрлэж байгаа энэ цай монгол, орос заавартай. Кофейнгүй учир орой унтахын өмнө ууж болдог. Хамгийн гол давуу чанар нь гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг сайжруулж, хүний биед сайн нөлөөтэй гэдгийг нь туршилтаар баталгаажуулсан байгаа. " гэсэн байх юм. Харин энэ бүх шинжийг тавхан хүн дээр туршиж тогтоожээ. Таван хүн оролцсон судалгаа дээр дурдсан шиг тийм олон үзүүлэлтээр сайн үр дүн гардаг нь бас л сонин. Тав гэдэг чинь статистик ч хийж болохгүй жижиг тоо шүү дээ. Уг нь сайхан амттай цай, гурвалжин будааны ийм ийм чанар бий, цайны найрлаганд орсон учраас эрүүл мэндэд сайн нөлөө үзүүлнэ гээд л хэлчихсэн бол болох байлаа. Магад тэр цай нь үнэхээр гайхам чанартай байхыг үгүйсгэж бас болохгүй л дээ. Туршилтаар батлагдсан гэж хэлэх эрхийг дор хаяж зуугаас дээш хүн оролцсон судалгаан дээр тулгуурлана шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр өөрсдөө гурвалжин будаагаа гаднаас авчирдаг мөртлөө (хаанаас авчирдагаа дурдаагүй байна лээ) бусдыг компаниуд гаднаас цайгаа оруулж ирдэг гэж шүүмжилсэн байгаа юм. Гадаадын түүхий эдийг тэнд нь хольж цай хийх, монголд авчирч хольж цай хийхийн ялгаа нь юунд байхыг сайн ойлгохгүй л байна.
Манайхаан гэж сая сая хүн орсон судалгаан дээр тулгуурлаж гаргасан вакцинийг эсэргүүцээд л сүйд болдог хэрнээ, таван хүн дээр хийсэн туршилтны үр дүн сайн байсан гэхэд нь ямар ч асуулт тавилгүй хүлээж аваад л, сонин дээрээ дурайтал нь хэвлэх...

Удаах нь ардын жүжигчин Ш. Чимэдцэеэгийн ярилцлага. Чадалтай хоолойтой сайн дуучин гэдэгтэй нь хэн ч маргахгүй. Харин 3 октав дамнасан дуу дуулаад интернетэд тавьсан хүн дэлхийд байхгүй гэдэг нь бас л уншигч манийгаа басамжилж байгаа юм шиг дуулдав. Ердийн ямар нэг сургуулилт хийж байгаагүй хүн 1-1.5 октав ноот дуулж чадна. Харин дуучны сургуулилт хийсэн хүн 2.5-3 болгох боломжтой. Дөрөв түүнээс дээших нь харин ховор юм гэнэлээ. Гурав ба түүнээс дээш октавын цараатай дууны жишээг нэрлэвэл:
Mariah Carey 5 октавын цараатай хоолойтой. Түүний дуулсан Emotion дуу 4 октавын ноот агуулдаг. David Bowie -ийн Fame дуу мөн 4 октав дуугардаг. Rihanna -ийн Pon de Reply, Chrisette Michele  -ийн If I had my way дуу тус тус 3 октавын цараатай. Эдгээр дуунуудыг интэрнэтээс амархан олж болно. Цаашлаад 4 октавын цараатай дуучдын заримаас нь дурдвал: Kate Bush, Michael Jackson, Freddy Mercury . Гуравтай нь: Amy Winehouse, Annie Lennox, Cher, Tina Turner, Whitney Houston, Maria Callas etc. Миний ойлгосноор олон октавын цараатай, сонсогчдын чихэнд наалдахуйц дуу бичих нь харин хэцүү гэдэг. Олон өнгө дээш доош явахаар чихэнд уянгалаг сонстох тал дээрээ тааруу болдог гэсэн. Тэр утгаар нь авч үзвэл дууг бичсэн Жанцанноров гуай мундаг. Дуулсан Чимэдцэеэ нь мундаг боловч дэлхийд ганцаараа биш. Манайхан миний дууг магтахгүй байна гээд жаахан гомдоллосон маягтай ярьсан байна лээ.
Хэт дөвийлгөх гэдэг харин ч сайхан уран бүтээлийн үнэ цэнийг алдагдуулж мэдэх аюултай. Уншигч сонсогчдоо хөгжмийн боловсрол муутай гэж дорд үзээд ч байгаа юм шиг, зүгээр нэг ийм бүтээл хийлээ, 3 октавын цараатай дуу би өмнө нь дуулж байгаагүй юм гээд л ярьсан бол өөр хэрэг ш дээ.  Уг дуучны хоолойн чадалтай маргаад байх хүн угаасаа ховор биз дээ.
Миний багад биеэ худлаа магтах муухай гэж сургадагсан. Өнөө тэр сургааль мартагдсан бололтой.