Багш хүн хүүхдийг хайрлаж энэрэх чадвартай байх ёстой.

Багш хүнд байх хамгийн эрхэм чанарын нэг нь хүүхдийг хайрлаж, энэрэх явдал юм болов уу гэж боддог. Хичээлийн агуулга, сургах арга барилыг хүн хүсэж байвал сурчихна. Харин багш болоод хүүхдийг хайрладаг, тэдний төлөө сэтгэл гаргадаг нь сайн багш болдог байх. Миний аав, ээж хоёр багш байлаа. Хөдөө багшилж байхдаа амралт дуусаад ирээгүй, эсвэл дотуур байрнаас оргосон хүүхдийн араас хөөцөлдөж гэрээр нь явна, очсон хүүхдээ бас эцэг эхийг нь аргадаж авчирна. Тэр үед дунд ангийн хүүхдүүдээ гэртээ мал дээр гаргах сонирхолтой эцэг эхчүүд олон байжээ. Ялангуяа охидоо гэртээ авч үлдээд хүнтэй суулгаж, аж ахуйдаа туслуулна гэх.
Хотод орж ирсэн хойноо анги даадаг ээж маань бас л хичээлээ тасалдаг, дүрсгүй хүүхдүүдийн гэрээр орой явна. Эцэг эх, эмээ, өвөөг нь сайн танина. Заримтай нь найзална, заримыг нь загнана. Хүүхдүүдийн гэр орны амьдралыг мэднэ, өнчин өрөөсөн, гачигдал дутагдалтай нэгний хойноос бүр их шургуу явдаг байж билээ. Тэр бүхний цаана энэ хүүхдийг амьдралтай залгуулчих юмсан гэсэн чин хүсэл эрмэлзлэл л байсан байдаг.
Өнөөдөр 29 дүгээр сургуулийн багш нар өмгөөлөгч хөлсөлж, хэвлэлийн бага хурал хийлгэж байгаа нь хачирхалтай санагдав. Сурах, боловсрох эрхээ шаардаж жагссан хэдэн сөөсгөр хүүхдийг эсэргүүцэж, сургуулиас хөөнө гэж сүрдүүлэн ичиж зөвсөн шинжгүй олуулаа чихцэлдэн зогсох хүмүүст багш гэх эрхэм сайхан нэр томджээ. Багш хүн зүй нь энэ тэмцлийн нөгөө талд хүүхдүүдийн төлөө явж байх ёстой биш гэж үү? Хариуцаж байгаа сурагч нь бэлгийн дарамтанд орсон сураг байгаа бол тэрний хойноос үнэн мөнийг олж, хохирсон хүүхдийг хамгаалахын төлөө явж байх ёстой биш үү?
Угаасаа сонсголын бэрхшээлтэй хүүхдийн тусгай сургуульд дохионы хэл мэдэхгүй багш хичээл заадаг гэдэг нь утгагүй хэрэг юм. Хүн бүр дохионы хэл мэдэхгүй учир амьдралд бэлдэж байна гэсэн ядуухан тайлбар хийж байна. Гэхдээ энэ нь сонсгол муутай л болохоос бие бялдар сэтгэц эрүүл хүүхдүүдийг сонсголтой хүнтэй харьцах төдий л боловсрол хангалттай гэж тавлаж байгаа хэрэг шиг санагдлаа. Хүүхдийн танин мэдэхүйд хүнтэй харьцах харилцаа маш чухал. Бүр бага нялх цагаасаа санаа бодлоо чөлөөтэй солилцож чаддаг болбол бүр сайн. Тэгэхээр өөрийгөө нээж, орчноо танин мэдэх нь амны хайрцаг уншиж, бусадтай ойлголцох чадвараас илүү чухал гэсэн үг. Сонсгол муу төдийгөөр хэн нэгний сурч боловсрох боломжийг хаах нь нийгэмд илүү хохиролтой. Тэр хэмжээгээрээ хийгмийн хөгжилд ихийг бүтээж, хувь нэмэр оруулах хүний тоог цөөлж байнаа л гэсэн үг. Компьютерийн програм бичих, зураг зурах, баримал барих, машин техник зохион бүтээх, механик, архитектур гээд заавал сонсголтой байх шаардлагагүй олон салбар, мэрэгжил бий. Тэдэнд сурах боломж нь л хэрэгтэй.
Харин тэр сургуулийн багш нарт тийм сэтгэл алга. Хайр, энэрлийн сураг ч алга. Хорвоо дэлхий уужим, чи хүсвэл юуг ч хийж чадна гэж зоригжуулж, цонх нээж өгөх ёстой багш нь сурах эрхээ шаардсан хэдэн хүүхдийг хөөнө гээд л сууж байна даа.

Хүчирхийллийн төлбөр өндөр

Өнөөдөр ямар аймаар зүрх өвдмөөр асуудал гараваа. Миний жаахан охидоос ялгаа юу билээ гэж баахан үймрэв. Энэ бол хувь хүний сэтгэлийн хөдлөл юм. Чухам ийм сэтгэлийн хөдлөлөөр өмнө нь бас хүчирхийлэлд өртсөн жаалуудад туслах хөдөлгөөн өрнөж олон залуус оролцсон гэж харж байсан юм байна. Мэдээж энэ бол сайхан хэрэг, гэхдээ өнөөдөр асуудлыг арай цаагуур нь ухаж бодож үзвэл яасан юм гэж бодлоо л доо.

Би өнгөрсөн жил хүүхэд бага насандаа ямар нэг сэтгэл зүйн цочролд орох том болсон хойно ямар үр дагавар үлдээдэг вэ гэсэн судалгаанд оролцсон юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхлэхэд финляндчууд бага насны 70000 хүүхдүүдийг аюулаас холдуулж швед дани уруу явуулж байсан гэдэг. Скандинавийнхны нэг сайн чанар гэх үү, тэд ямарваа нэг үйл явдлын бүртгэлийг маш чамбай хийдэг нь өнөө олон судалгаанд маш их хувь нэмэр болж байгааг дурдах хэрэгтэй байх. Тэгээд тэр цагаас хойш олон жилийн хойно швед уруу явуулсан хүүхдүүдийг олж тэдэнд эрүүл мэнд, сэтгэл зүйн үзлэг хийсэн гэж байгаа. Үзлэгийн үр дүн эцэг эхээс нь салгасан хүүхдүүд том болсон хойноо сэтгэл зүйн эмгэгт өртөх, архи тамхи, эмэнд донтох нь ижил насны гэртээ үлдсэн хүмүүсийг бодвол элбэг, шүлсэн дэх кортизолын хэмжээ өндөр байсан байна. Цаашлаад  тэд зүрх судасны өвчнөөр өвчлөх магадлал илүү өндөр байсан нь тогтоогдсон. Үүнтэй төстэй үр дүн бага насандаа хүчирхийлэлд өртөх, эцэг эхийн салалт, эцэг эхийн анхаарал сул, хайхрамжгүй байх, айлд өргүүлэх гээд олон тохиолдолд гардаг. За за бага юм чинь санах ч үгүй гэсэн тоомжиргүй хандлага хүмүүст ажиглагддаг. Хүүхэд өөрөө том болоод санахгүй ч таагүй үйл явдал сэтгэл зүй, бие махбодийн хувьд томоос том ул мөр үлдээгээд явдаг байх нь. Энэ ул мөр эрэгтэйчүүдэд илүү тод үлддэгийг бас дурдах хэрэгтэй байхаа.

Ингээд бодохоор өнөөдөр манай нийгэмд байгаа олон үзэгдлийн зарим хэсэг нь бид үр хүүхдээ яаж өсгөж хүмүүжүүлэхээс шалтгаалах нь. Өнөөдөр манай хүн амын дотор архидалт, ямар нэг юманд донтолт, амиа хорлох тохиолдол цөөнгүй гардаг. Энэ нь эрчүүдэд бүр олон тохиолддог. Ядууралтай холбож тайлбарлаад өнгөрөх нь бий. Гэхдээ зөвхөн ядуучуудад л ийм золгүй тохиолдол таараад байна уу гэвэл үгүй ш үү дээ. Хүүхдийн эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл нийгмийн аль ч давхаргад гарч байна.

Зүгээр судалгаанд биш өөрийн ажиглалтанд тулгуурлаад гаргалгаа хийе л дээ. Гучаад оны хэлмэгдүүлэлтийн үед олон мянган буриад харчуул үрэгдсэн. Энэ бүлэг өнөө ч архи их уудаг гэсэн тодотголтой, ямар нэг холбоо байх уу? Түшиж тулах аав нь, өвөө нь, авга нагац нь яваад өгөх тухайн үеийн бага насныханд ямар нэг хэмжээгээр нөлөөлсөн байх уу? Тэр улс өсөөд бас л амьдралд хөлөө олох хэцүү дээр үр хүүхдэд нь бас нөлөөтэй.

За бүр наад захын жишээ, жаахан хүүхдээ өмдөндөө шээчихээр нь алгадаад авах энүүхэнд, тэрийг нэг их буруу зүйл гэж үзэхгүй. Одоо ямар болсон юм, намайг хүүхэд байхад эрэгтэй хүүхдийг чанга хүмүүжүүл гэсэн номлол явдаг байлаа. Чанга гэдэг нь зодуур үзүүл л гэсэн үг. Нэг хэсэг хүүхдээ орхиод гадаад явсан эцэг эх маш олон байлаа. Манайхан эрт гэрлэж хүүхэд гаргадаг тэр хэрээрээ гэр бүлийн салалт цөөнгүй тохиож, хүүхдүүд ээж аав аль нэгнээс нь хагацана. Нэг гэрт орж хүүхэд гаргахдаа албан ёсоор гэрлэдэг нь хэчнээн байдаг юм, нэгэнт гэрлэлтийн батлах үгүй бол орхиод явсан нэг нь үр хүүхдийнхээ өмнө хүлээх хариуцлага бараг үгүй. Энэ бүхний төлбөрийг энэ хүүхдүүд тэдний хүүхдүүд хийнэ. Эндээс гарах гарц бий юу?

Хуулийн хэрэгжилт байхгүй гэдэг хамгийн том зовлон. Гэр бүлийн хүчирхийллийн асуудалд хууль хүчнийхэн оролцохоор хохирогч давхар хохирдог нэг зовлон бий. Хүчирхийлэлд өртөх магдлалтай, өртөж байсан хүүхдүүдийг хянаж ажиж байх тогтолцоо хэрэгтэй байх. Энэ хэрэгжих бас л хэцүү. Цэцэрлэг сургуульд явдаггүй, эмнэлэгт бүртгэлгүй хүүхдүүдийг яаж хянах вэ? Дээр нь хүмүүсийн айл гэрийн хэрэгт оролцохгүй гэсэн нэг тийм үзэл байх. Бид өөрсдөө хөршийнхөө хүүхдийг өөрсдийнхөө үр хүүхдээс ялгалгүй үзэж, чих тавьж, өөрөө оролцохгүй ч асуудал хурцдах үед ядаж цагдаа дууддаг болчихвол ч. Яахав овоо хэдэн тохиолдолд хүмүүс оролцож, хүүхдүүдийг аварсан байдаг. Дараа нь тэр хүүхдүүдийн хувь заяа яаж эргэсэн бол?

Хүчирхийлэлд өртсөн хүүхдийг салгаад хэний асрамжинд өгөх вэ? Энэ талаар дүрэм журам хэр байдаг юм бол? Барууны орнуудад foster айлууд байдаг юм билээ. Төгс сайхан систем бас биш л дээ, гэхдээ үүнээс өөр илүү сайн шийдэл бий юу?

Хүчирхийллийн хор уршгийн тухай их ярьж, бичмээр хэрэгтэй байх. Энэ чинь болохгүй юм шүү гэж таниулж, тийм л байдаг гээд дөжирсөнийг бишээ гэж хэлж өгөх ёстой байх. Ядаж сургууль багшаас эхлээд хүүхдүүддээ хүндэтгэлтэй хандаж, зөв орчин ямар байдгийг үлгэрлэж үзүүлмээр. Өөр яамаар ч юм бэ дээ?

Өөрчилж болно гэхдээ...

Өөр хийчихмээр ажил олдохгүй болохоор нь ингээд цагаан толгойгоор оролдож байгаа юм байх даа. Яахав өөрчилж сайжруулах асуудал байж болно, түүнийгээ сайн бодож боловсруулсан гарах үр дагаврыг бас нягтлан шалгасан байх хэрэгтэй байх л даа. Ерээд онд нэг хэсэг хүүхдийг монгол бичгээр сургаж байна гээд бичиг үсэггүй болгох шахсан. Уг санаа нь зөв байсан байж болох ч ямар ч бэлтгэлгүй (ядаж багш нар нь өөрсдөө тэр бичгээ сайн сурсан байсан эсэх нь тодорхойгүй), ном сурах бичгийн асуудал шийдэлгүй адгуу ажил болоод үр дүн гараагүй байх. Өнөөдөр тэр сургамжийг мартсан бололтой, хутга бариад дайраад байна уу гэж бодогдох юм. Дүрмээ өөрчлөхөд хэдэн төгрөгийн зардал гарах вэ? Наад зах нь сургуулийн сурах бичгүүд цаашлаад албанаы бичиг баримт өөрчлөгдөж таарна. Нэг айлын бичиг баримт биш түүнийг өөрчилж шинэчлэхэд хэдэн зуу, мянган хүн ажиллах хэрэгтэй болно. Ийм тооцоо байдаг юм болов уу? Хасагдаж байгаа үсэг орсон нэр овогтой хүмүүс төрсөний гэрчилгээ, иргэний үнэмлэхээ солих хэрэгтэй болно, түүнтэй холбоотойгоор нөгөө элдэв диплом сэртификат (наад зах нь үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэл), жолооны үнэмлэх, хаягийн өөрчлөлт гээд явж өгнө шүү дээ.
Дор хаяж Улаанбаатарт үүнтэй холбоотой хэдэн гудамж талбайн нэр өөрчлөгдөх вэ гэсэн судалгаа байхгүй гэдэгт нэг их эргэлзэхгүй байгаа. Нэг тийм олон ааштай хүүхэд шиг харсан сарвайсан болгоноо өөрчлөөд шинэчлэл болчихно гэж андуураад байна уу.
Яг өөрчилье гэвэл нэг жижиг бүлэг хүнээр бага шиг зардлаар судалгаа хийлгээд үр дагаварын тооцоо, цаашлаад хэл шинжлэлийн талаас нь нягтлах ажил эхлээд хийлгээд, дараа нь улсын төсөв энэ зардлыг шингээж чадах уу, олон нийтийн санаа бодол ямар байна гэдэгт үндэслэж шийдвэр гаргах хэрэгтэй байхаа.
За ингээд дүрмээ өөрчиллөө гэж бодъё. Тэр тохиолдолд сургуульд хуучин дүрмин талаар бас заах уу? Заахгүй гэвэл хойч үеийнхэн чинь нөгөө хасагдсан үсэгтэй "хуучны" ном судар уншиж ойлгох чадваргүй болох уу? Заалаа гэвэл ингэж шинэ дүрэм гаргахын хэрэг байна уу? Яаж ч бодсон энэ зуун жилдээ хүмүүс хасагдсан үсгийг мэддэг байх шаардлагатай л байх биз дээ (ганц хоёр жилд багтаагаад бүх номыг шинэ дүрмээр хэвлэж чадахгүйгээс хойш).
ИНгээд бодохоор нэг нөхөр дүрмийн өөрчлөлтийг сурах бичгийн хүрээнд сэтгэж бас хэдэн бор төгрөг олчих санаатай зүтгээд байна гэсэн хар төрөөд болохгүй л байгаа юм.

Бидний араншин

Явах өдөр дөхөөд л би гэдэг хүн санаагаараа харьчихаад сууж байнаа. Явахаас өмнө амжуулах ажил их байдаг, замдаа Истанбулд ганц хоног саатна гэсэн бас тэнд үймээд байх шиг нэг тийм түгшүүртэй санагдаад ч байх шиг. Хамт ажилладаг америк хүүхэн тэнд амьдардаг найз уруугаа утас цохиж намайгаа тайвшруулав.
- Манай найз одоо бүх юм тайван болсон, санаа зоволтгүй гэж байна. Нөгөөх чинь чамайг хаа хүрч яваа юм гэхээр нь монгол гэлээ. Тэгсэн пөөх харин монгол чинь хэцүү газар ш дээ. Халаасны хулгай нь бүр гаарчихсан гэж байна. Би чамайг харьж яваа юмаа гэсэн... гэж хуучлав. Надад гомдолтой санагдсан ч халаасны хулгайчдыг яаж өмөөрөхөө мэдэхгүй зогстол нөгөөх чинь мэдсэн юм шиг
- Халаасны хулгайч хаа сайгүй л байдаг ш дээ тээ? гэнэ. Би:
- Үгүй ээ манайд арай их байдаг юмаа л гэсгээд салав.
Ямар ч газар хулгайч худалч улсууд бий. Гэтэл монгол нутаг яахаараа ийм алдартай болчихдог билээ гэсэн бодол төрлөө.

Би анх халаасны хулгайчтай арваад насандаа таарч байлаа. Тэр зун хүн ихтэй автобусанд нэг хүний гар хажуугаар чихээд, тэр гарыг дагуулаад харвал өмнөө зогссон хүний халаасыг өөрийн юм шиг онгичсон хулгайч байлаа. Би юм хэлэх гэсэн дуу гардаггүй ээ, бас хэнд юу гэж хэлэхээ мэддэггүй. Цочирдоод нөгөө хулгайчаас нүд салгаж чадсангүй, тас ширтээд байхаар халаас ухагч эрх биш болиод над уруу гараа зангидаж зангаад автобуснаас буугаад явчихсан юм. Орой гэртээ ирээд болсон явдалаа яривал өвөө маань пээ хүү минь тэд нар чинь яасан сайн хардаг нүдтэй юм гээд нүдийг чинь зүсчихдэг юм. Харсан ч хараагүй мэт явж бай гэж сургаж билээ.
Баруун Европын орнуудаар дэлгүүрт хулгай хийдэг монголчуудын тухай их дуулддаг. Голланд хүнтэй суугаад очсон монгол хүүнийг дэлгүүрт орохоор худалдагч нь дагаад алхаад байдаг гэсэн яриа байдаг даа. Цаашлаад өнгөрсөн жил Францын нэг жижиг хотод гоо сайхны бараа хулгайлдаг нэг бүлэг хүмүүсийг барьсан тухай мэдээ харсан. Хоёр гурван жилийн турш гэв үү хулгай хийж байсан бараг хагас сая еврогийн хохирол учруулсан гэсэн байхаа. Хулгайлсан бараагаа монгол уруу контэйнэрээр явуулдаг байсан гээд зураг хөрөг нь гарчихсан байсан.

Олоон жилийн өмнө монгол уруу 1970-аад оны үед аялсан нэг хүний яриа сонссон юм. Тэрбээр монголчуудад ямар нэг эд зүйл чинь таалагдвал яаж ийж наймаалцаад авах гээд зүтгэчихдэг юм билээ гэж ярьсан бас санаанаас гардаггүй юм.
Ингэхэд бид чинь хүний юм илүү харж явдаг соёлтой улс уу? Энэ юунд байдаг юм бол?
Хулгайг өөгшүүлдэг, жигшдэггүй тийм заншил яваад байдаг байх.
Хамгийн наад захын жишээ бусдын хөрөнгөнд гараа дүрдэг сайн эрсийг шүтдэг асуудал мөн үү. Тэдний тухай домог хэлцэж, одоо бүр хөшөө дурсгал босгодог болсон юмдаг уу. Суурин соёлтой хүмүүст ойлгох хэцүү эд байх л даа. Баячуудаас аваад ядууст тараадаг нэртэй ч чухам хэдийг аваад хэдийг нь тараасан баримт байхгүй байхаа даа. Тэгээд л тэднийгээ магтаад л хийморьтой гэж шүтээд л байдгийг сайн ойлгодоггүй юмаа. Үнэндээ бол хэн нэгэний хөдөлмөр шингэсэн эд хөрөнгийг чи чинээлэг учраас гээд туугаад явчих аймаар ш дээ.
Бас сайн үйл хийсэн бол ганц удаа хулгай хийхэд яахав гэсэн үзэл байх юмаа. Нөгөө Энхбаярыг баривчлах үеэр зарим хүмүүс их өрийг тэглэсэн гавьяатай хүн улсаас жаахан юм аваа л биз гэсэн яриа яваад байсан бас л сонин. Нүүдэлчний сэтгэхүй гэх үү?
За тэгээд өөр хүнийг ухаж байвал надад хамаагүй гэсэн сэтгэлгээ бас муухай. Тэр хулгай хийж байгаа хүнийг харсан ч хараагүй дүр үзүүлдэг нь тэднийг улам өөгшүүлдэг байх даа.
Энд болохоор хааяа цүнх онгорхой явбал хүмүүс цүнх чинь онгорхой байна гээд сануулаад байдаг юм. Бидэнд нэг тийм сэтгэл яагаад дутуу байдаг юм бол?
Номын хулгай хулгай биш гэсэн хачин яриа бас явна. Хэн нэгэн мөнгөөрөө худалдаж авсан юм хямдхан ч бай авахдаа санаа зовдоггүй бас аймаар шүү.
За тэгээд хаа ч явсан монголын тухай шүүмжлэлд таарсан хариу өгч чаддаг ч энэ хулгайн асуудал дээр тайлбар хийх өмөөрөх хэцүү, дэмий л хүний өмнөөс ичих юмдаа хөөрхий... Сайн дураараа хулгайчдыг толгой дээрээ гишгүүлсэн ард түмэн үү бид?

Еэ холилд гэж...

Уг нь өнөөдрийн төлөвлөгөө арваад хоногийн дараа харьж амрах гэж байгаагаа дуулгаад, эргэж иртлээ илүү амлах аргагүй болж байгаагаа дуулгасан зaрын шинжтэй шахуу товчхон бичээд гарах байлаа. Тэгсэн юу вэ, мэдээн дотор аймаар юм тууж явна. Хүмүүсийг юм мэдэхгүй гэнэ цайлганаар нь үнэн далимдуулах юмаа. Уг мэдээг үгчилж ойлговол ухаандаа бохир гарын шар (A) өвчний эсрэг вакцины нэг багц тунг хийхдээ хүний 1000 хөврөлийн эд эс хэрэглэдэг гэсэн байх юмаа. Нийтлэл бичигч нэрээ тавиагүй юм байна, яаж ч бодсон вакцин, биологи, эмийн үйлдвэрлэлийн талаар ямар ойлголтгүй нэгэн бололтой.
Бохир гарын шар ямар нэг ул мөргүй эдгэдэг, ийм халдвар авсан хүмүүсийн 90 орчим хувь нь энэ өвчний эсрэг дархлаатай болдогоо. Нийтлэл бичигчийн санаа ийм өвчний эсрэг вакцин хийгээд яах юм гэж байгаа бололтой. Яагаад вакцин хэрэгтэй вэ гэхээр халдвар авсан хүн 2-6 сар өвчилдөг, энэ хугацаанд маш олон хүнд халдвар тараах магадлалтай. Өвчний чинж тэмдэг томуутай төстэй, үргэлж ядарсан, халуурсан, нойр хоолонд муудах гээд. Урдчилан сэргийлж болох өвчнөөс болоод удаан хугацаагаар өвчтэй байх нь хүмүүсийн ажил төрөл, хичээл сурлагад нөлөөлдөг юм байгаа биз дээ.
Нөгөө талаар тэр вакцин хийхдээ хүний хөврөлийн эд эс хэрэгэлдэг талаар тайлбар хийх гээд үзье. Вакцин чинь өөрөө сулруулсан вирус юмаа, шарын вирус хүний эсэнд хөгжиж төлждөг юмаа. Тийм болохоор вирусээ хүний эсийн өсгөвөрт үржүүлдэгээ. Тэр эсийн өсгөвөр нь MRC5 гээд хүний хөврөлийн хучвар эсийн өсгөвөр байдаг юм. Энэ чинь нэлээн олон жилийн өмнө нэг хөврөлөөс гаргаж авсан өсгөвөр шүү дээ, тэрнээс вакцины тун хийх болгондоо шинэ өсгөвөр хэрэглээд байдаг юм биш. Тэгээд үржүүлсэн вирусээ ялгаж авна биз дээ. Тэгэхдээ тэр эсийг чинь задлах хэрэгтэй болноо, тэгэхээр эцсийн бүтээгдэхүүн тэр эстэй холбоотой юм байхгүй ээ.
Би энэ вакцин эсэргүүцдэг улсыг ерөөсөө ойлгодоггүй, хэний заавар явуулга байдаг юм байгаа юм. Тэртээ тэргүй энэ нийгэмд хэлэлцмээр зөндөө олон асуудал байхад вакцин эсэргүүцээд байдаг нь ямар учиртай юм болоо. Наанадаж эдийн засаг санхүүгийн том асуудал, цаанадвал хүний амь настай ч холбоотой эд шүү дээ. Вакцины тухай тун дажгүй нийтлэлийг би өмнө нь хуулж тавьсан байгаа.
Дахиад л хэвлэл мэдээллийн хариуцлагын талаар хэлмээр байнаа. Хэн нэгний ямар ч үндэслэлгүй дуулиан болгох гэсэн юмыг ингээд ямар ч шүүлтүүргүй тавьчихдаг. Цэнзүүрдээд бай гэсэн юм биш энэ чинь хэн нэгний л үзэл бодол байгаа ингээд нийтэлж байгаа бол мэргэжлийн хүний тайлбар дагаж явах ёстой байхгүй юу.

Хэд хоногийн өмнө дөө бас л мэдээний хуудаснаас сонин сонин гарчиг олж хараад бичиж авч байлаа. Хэл бичгийн боловсролтой хүн мэдээллийн агентлагуудаар байхаа больчихсон юм байх даа гэмээр. Жишээ:

- Зарим газраар ургамал цухуйгаагүй байна (уг нь монгол хүн чинь гандуу байна, ногоо цухуйгаагүй байна гэдэг биз дээ?)
- Худалдан авах ажиллагааны тендэр шалгаруулалтын ажил байдалтай... (юу гэх гэснийг нь ойлгосонгүй)
- Дээгий Уянгатай бүтэн сарны дор саатав (утга санааны хувьд алдаа байхгүй ч их болхи сонсогдов)
Цаашлаад Болд гэдэг дуучны "Хайртай хүнийхээ гар луу гүйгээрэй" гэдэг дуу гэнэ юу гэмээр ч юм...

Энэ зүгээр манай монголоор тогтохгүй юм бизээ. Сүүлийн хэд хоног манай лабораторид нэг нөхөр радио тавиад, түүгээр нь нэг сонин дуу их олон явах юм. Сүүлийн үеийн boy band бололтой:
Тэр дуулж чадахгүй
Тэр бүжиглэж чадахгүй ч
Риханна шиг алхдаг болохоор
Бусад нь хамаагүй ээ..  гэх маягийн, нөгөө рок н ролл гуай амь тавьсан бололтой юмаа хөөрхий. Их олон явдагийг нь бодохоор бусдын таашаалд нийцсэн дуу байлгүй, ийм юм сонсож өсөхөөр хүний үнэлэмж, үзэл санаа, гүн ухаан мухааны тухай ярих хэрэггүй болох юм бизээ...
Харилаа марилаа гээд нээх баясгалантай бичлэг хийх гэсэн нэг ийм хар бараан болчихов уу? Уг нь их л настртай эхэлсэн юмсан.

Хов жив шахуу юм даа

Ажил, гэр, галт тэрэг, амьдралын хэмнэл нэг тийм. Өнөөдөр хамгийн сүүлд ямар хүнтэй (ажлын болоод гэр бүлийн шугамаар биш) танилцлаа гээд бодсон хэн ч орж ирдэггүй ээ. Уг хүн нь хажиг зожиг талдаа, дээр нь ийм амьдралын хэмнэл бүр даяанч аятай болгох нь ээ. Нэг хэсэг галт тэргэнд элдэв сонин ном уншаад өөрийгөө зугаацуулаад л байна гэсэн сүүлийн үед ажил шууд зугаа цэнгэлийн цагийг хураагаад авчих шив. За яахав, тэгэж байгаад сайхан цаг ирэх л байлгүй гэж.

Сүүлийн үед эдний хэвлэлээр Жимми Савил гэгчийн дуулиан залхтал явж байнаа. Өнгөрсөн жил байна уу тэрний өмнөх жил үү нэг ийм хүн таалал төгслөө гээд бөөн шуугиан болсон юм. Их алдартай DJ, далаад онд хүмүүсийн үзэх дуртай телевизийн нэвтрүүлэг хөтөлдөг байсан хүн юм гэнэ. Дараа нь эмзэг бүлгийн хүүхдүүдэд туслах буяны байгууллагад хандив өргөдөг, ажил зохион байгуулдаг, хүүхдийн эмнэлэгт сайн дураараа ажилладаг гээд бараг л тэрнээс сайн хүн байхгүй бараг л ардын баатар байсан юм биз. Уг хүн нь сонин дүр төрхтэй эднийхээр бол eccentric хүн байж. За тэгээд мэдэхгүй танихгүй хүн ч гэж алга, хун тайж Чарлзтай ходийрхож, төрийн дээд шагнал хатан хаанаас хүртэж тэр байтугай knight хүртэл болж л дээ.

Тэгсэн саявтар тэр хүн насанд хүрээгүй хүүхэд хүчийрхэлдэг аймаар мангас байсан нь илчлэгдэвээ. Эхлээд нэг хоёр хүн гомдол тавьж, үхсэн хүн өөрийгөө хамгаалж чадах биш амьд байхад нь яагаад чимээгүй байсан юм гэсэн байдлаар хандана биз. Тэгсэн одоо хохирогчийн тоо 300 гараад ирсэн, тэр олон хүн бүгдээрээ үгсэн хуйвалдана гэж юу байхав итгэхээс өөр арга байхгүй болно биз дээ. Түүнд зориулсан хөшөө дурсгалыг буулгав, нөгөө олон шагнал хэргэмээ буцааж авч байна. Хохирогчид чимээгүй байсан биш, харин тэдний гомдлыг хэн ч сонсолгүй өдий хүрсэн нь гайхалтай. Тийм сайн хүн юу гэж тэгэхэв, ер нь бусдаас онцгой зан авиртай хүн, буруу ойлгосон биз гээд дараад өнгөрсөн байгаа юм.

Хамгин аймшигтай нь тахир дутуу, ядуу зүдүү асрамжийн газраар буян хийсэн халхавчтай, харж хамгаалах хүнгүй хүүхдүүдийг хохироож явааг нь мэдсээр байж мэдээгүй дүр үзүүлдэг хүмүүс олон байж. Одоо тэгээд Scotland Yard энэ асуудлын учрыг олохоор ажиллаж байгаа бөгөөд гэмт хэрэгтэнийг хаацайлсан, тэдний хамсаатан болж байсан хүмүүсийг шалгаж эхлээд байгаа юм. Ийм хэрэг яагаад өдий болтол илрээгүй, ийм аймаар хэрэгтэн чинь чухам бурхан шиг шүтэгдэж явсан байнаа гэж гайхах хүн олон. Би ч гэсэн тэгэж гайхаж байснаа, ийм юм чинь их амархан байдгийг саявтар ойлгож авсан гэх үү дээ.

Яасан гэхээр манай ажил ноднин нэг професортой болсон юм. Зүрх судасны өвчний судалгаанд ихэд нэрд гарч байгаа хүн гээд баахан реклам яваад л байсан. Судалгаа нь миний ажлаас арай өөр учраас би тэр хүнийг хааяа хүрээлэнгийн нийтийн сэминар хурлаар л харж байсан байх. Тэгсэн сарын өмнө байна уу даа манай хүрээлэнгийн захирал бүх ажиллагсаддаа тэр професор хувийн шалтгаанаар ажлаа өглөө гэсэн эмайл ирсэн нь намайг их гайхашралд оруулав. Тэгсэн манай оффисийн хэдэн оюутан шивэр авир болоод л явчихаваа. Би ч хар өглөө ирээд хамаг юмаа гүйхээрээ амжуулаад эрт гардаг болохоор хүмүүстэй цай ууж хууч хөөрөх зав байдаггүй тэр хэрээрээ юу болж болсоныг жилийн дараа мэддэг хүн. Хэрэгт дурлаад оюутнуудаасаа асуулаа л даа, тэгсэн яг юу болсоныг хэн ч мэдэхгүй гэхдээ лабораторийнхоо эмэгтэй оюутанг бэлгийн дарамтанд оруулсан байж магад гэнэ. Аль хавар тэгээд шийтгэл гэж ажлаас нь түр чөлөөлсөн гэж байгаа, тэр хооорнд мань хүн өөр нэг их сургуульд ажилд орох болоод өргөдлөө өгсөн байгаа юм. Хэнийг хамгаалаад байгаа юм тэдний лабораторийн оюутнууд, ажиллагсдад хэн ч тайлбар өгөөгүй зүгээр л танай дарга ажлаасаа чөлөөлөгдсөн гээд болоо. Одоо нөгөөдүүл ажил хайж бөөн юм.

Хүрээлэнгийн байр суурь нь хэнийг хамгаалаад байгаа нь тодорхойгүй. Тэр профессорын карьерийг хайрлаад ч байгаа юм шиг, эсвэл гомдол гаргасан оюутныг хамгаалаад ч байгаа юм уу. Хамгийн гол нь тэр хүн шинэ газар очоод хэн нэгнийг дарамтлахгүй гэсэн баталгаа байхгүй, ингээд толгойг нь илээд явуулж байгаад манай оюутнууд их эгдүүцэж байгаа юм билээ. Иймэрхүү хэрэг иймэрхүү маягаар л намжиж, бүр даамжирсан хойно нь хүн бүр үгүй энэ яагаад ийм болчихов гэж гайхдаг юм шиг байгаа юм. Аливаа юмыг нягтлан шалгаж байх, үнэнийг мэдээлж байх чинь бас их хэрэгтэй эд байгаа биз.. Дор хаяж л гэмт хэргээс ямар нэгэн байдлаар урдчилан сэргийлнэ, бусад хүмүүст сургамж болно гэх мэт. Нөгөө талаар хэн нэгнийг хэт дөвийлгөн магтах, шүтэхийн аюул хаана ч бас ямар ч салбарт байх юм даа.

Хэлмээр яримаар юм байх л юм...

Ингээд хэлчих юмсан гэсэн бодол юм уншиж байхад харваж орж ирсэнээ яг бичих гээд суухаар алга болчих нь хяслантай. Сүүлийн үед Энхбаярын баривчилгаа, Болорболд гэгч хүний вакцинжуулалттай зарласан дайн, Нямдоржийг огцруулах санал хураалт, Хүн судлалын хүрээлэнгийн захирал Батсуурь гуайн арай ч дээ гэмээр ярилцлага гээд илүү дуугарчихмаар олон л үйл явдал болж. Завтай болж байгаад тухтай бичье гээд бодоод байсан үйл явдал хуучраад бодож байсан маань мартагдаж эхлэх шив... Санаж байгаагаасаа хагас хугас дурдвал:

- X. Болорболд гэдэг эдийн засагч, судлаач гэв үү нэг ийм хүн баахан л вакцинжуулалт эсэргүүцсэн ярилцлага нэг хэсэг мэдээллийн сайт болгон дээр гарсан байх юм. Уул шугамандаа охидод гардасил вакцин хийж эхэлсэнтэй холбоотойгоор санал бодлоо хэлсэн бололтой юмаа. Аливаа шинэ эм хэрэглэх гэдэг заавал эрсдэл дагуулдаг, шинжлэх ухаан технологийн хөгжил ямар нэг дайвар үр дагаваргүй эм бүтээхэд арай л хүрээгүй байгаа юм. Тийм ч учраас энэ талаар бодолтой бас эрсдэл бол ашигтай талыг сайн харьцуулж бодох хэрэгтэй л дээ. Гэхдээ энэ талаар олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн талбар дээр тухайн салбарын мэргэжлийн хүн ярьж байх ёстой юм. Гардасил харьцангуй шинэ вакцин, дайвар үр дагавар бас халдвараас хамгаалах чадварыг үнэлэхэд бас цаг хугацаа хэрэгтэй байгаа нь үнэн. Харин гардасилаас болоод өвчин эмгэгтэй болсон эсвэл үхсэн хүмүүсийн тухай мэдээлэл интэрнэт Youtube-ээр дүүрэн байна хэмээн хүмүүсийг төөрөгдүүлэх гэж оролдсон нь тун тоогүй. Өнөө үед ямар ч хүн тиймэрхүү мэдээллийг интэрнэтэд тавих боломжтой, тийм мэдээ болгоныг үнэн гэж хүлээж авах бол хариуцлагагүй хэрэг. Тэр тусмаа олон нийтийн эрүүл мэндтэй холбоотой асуудлаар бол бүр ч болохгүй. Бодитой дүгнэлт хийе гэж байгаа бол мэргэжлийн сэтгүүлд тавьсан судалгааны нийтлэл хамгийн гол эх сурвалж байх ёстой юм. Энэ талаар сонин хэвлэлийнхэн ч гэсэн бодмоор. Эдийн засагч, улс төр судалдаг хүнээс вакцины талаар асууж ярилцлага аваад байдаг нь учир дутагдалтай. Тэр хүн санаа бодлоо хэлье гэсэн бол мэргэжлийн хүний санаа оноог дагуулж харьцуулж бас тавих хэрэгтэй юм л даа. За яахав Гардасил тийм байж тэгсэн нөгөө хүн чинь бүр ахиад вакцинжуулалтын хор уршигийн тухай дахиад баахан юм ярьж хэвлүүлсэн байвал яахав? Вакцинжуулалтыг эсэргүүцдэг хүмүүс бий. Гэхдээ тийм тэмцэл, хэл ам хүмүүсийин сэтгэл санаа үймүүлж, олон хор уршиг дагуулсан түүх зөндөө байдаг юм. Хамгийн тод жишээ нь гахайн хавдар, улаан бурхан, улаан эсэргэнийн эсрэг (MMR) гурвалсан вакцин аутизм үүсгэдэг гэсэн нийтлэл 1998 онд Их Британийн Лансэт сэтгүүлд хэвлэлгдэж шуугиан тарьсан юм. Уг ажлыг удирдаж хэвлүүлсэн Андрю Уэкфийлд хэмээх эмч уг нийтлэлийг 2004 онд буцааж татсанаар барахгүй, 2010 онд судалгааны ажлын ёс зүй зөрчиж, үр дүнгээ гуйвуулсан хэмээн шүүхийн шийдвэр гаргаж хүн эмчлэх зөвшөөрлийг нь хүчингүй болгосон юм. Энэ хүн вакцин үйлдвэрлэдэг эм зүйн компаниас мөнгө нэхэмжилж байсан бүлэг хүмүүсээс вакцины эсрэг мэдүүлэг өгөхдөө 400 гаруй мянган паундын хахууль авсан нь сүүлд илэрсэн гэдэг. За энэ хүн ч яахав, харин энэ шуугиан нийтийн эрүүл мэнд болоод, олон орны эдийн засагт нэлээд хохирол учруулсаныг энд дурдъя гэж бодлоо.

Энэ шуугианы улмаас уг гурвалсан вакцины хэрэглээ Их Британид 96% (1996) байснаас 2002 онд 84%, 2003 онд 61% болон буурсан бөгөөд 1998 онд улаан бурханаар өвчилсөн 56 тохиолдол бүртгэгдэж байсан бол 2006 он 449 болон өсчээ. Энэ хугацаанд 1 хүүхэд нас барж, 2 хүүхэд насан туршийн тархины гэмтэл авсан байна. 2005 онд гахайн хавдарын 5000 тохиолдол бүртгэгдсэн нь бас л вакцинжуулалтанд бүрэн хамрагдаж байсан үеийнхээс эрс өссөн байдаг. Бүрэн урдчилан сэргийлж болох өвчнөөс болоод насан туршдаа эрэмдэг болох, амь насаа алдах нь тун харамсмаар хэрэг шүү дээ.

Энэ шуугианы улмаас Италид 2003-2004 онд өвчний тохиолдол эрс өссөн бөгөөд үүний улмаас улсын эдийн засагт 17-22 сая еврогийн хохирол учирсан гэж үздэг юм байна.

Африкийн Нигери улсад вакцинжуулалтыг 2001 оноос зогсоосон бөгөөд жилд улаан бурханы 20000 тохиолдол бүртгэгдсэнээс зөхөн 2005 оны 1-5 сарын хооронд 600 хүүхэд энэ өвчнөөр нас барсан байдаг. Мөн энэ улсад дэлхийн халдварт саа өвчний тохиолдолын хагас нь бүртгэгддэг.

Өндөр хөгжилтэй орнуудаас япон улс ганцаараа дээрх гурвалсан вакцины хэрэглээг зогсоосон хэдий ч аутизмын өвчлөлийн тоо жил ирэх тусам нэмэгдсээр байгаа нь вакцин болоод аутизмын хооронд ямар нэг холбоо байхгүйг харуулсаар байгаа юм.

Аливааг муу сайн гэж хөндлөнгөөс хараад дүгнэх амархан, гэхдээ хэвлэл мэдээллийн талбар ашиглаад өөрийн сайн мэдэхгүй зүйлээр ийм том дүгнэлт хийж олон нийтийг төөрөгдүүлэх нь ёс зүйд таарахгүй Нөгөө талаар ийм хариуцлагагүй мэдээнээс болоод өвчлөл ихсэх улмаар нялх балчир үрсийн амь нас хохирвол хэн хариуцлагыг нь хүлээх вэ?

Анагаах ухааны судалгаа хийдэг, судлаачийн хувьд вацкинжуулалт бол анагаах ухааны түүхэн дэх хамгийн том амжилтын нэг гэдгийг онцлон хэлмээр байна. Энгийн тоо баримт дурдвал: АНУ-д төрсөн хүүхэд болгоныг бүрэн вакцинжуулж чадвал нярайгаас өсвөр насны 33000 хүүхдийн амийг аварч, 14 сая халдварын тохиолдлоос сэргийлэх юм гэсэн байдаг. Бодууштай л баримт.

Болорболд гэгч эрхэм вакцин хийлгэснээр хүүхдийн дархлаа суларч байна, халдварт өвчин тусах бараг сайн дархлаа сайжирдаг гэж ташаарсан байх юм. Хүн халдвар авахад хүний цусны цагаан бөөм тухайн өвчин үүсгэгч нян, вирусны бүтцийг тогтоодог. Дараа нь тухайн өвчин үүсгэгч таарвал тун хурдан эсэрцүүцэж дарах чадвартай болдог. Вакцин болохоор хүнийг өвчлүүлэхгүйгээр ийм дархлаа суулгаж өгдөг тэгэхээр дархлаа сулруулдаг энэ тэр гээд хаа хамаагүй юм яриад байдаг нь буруу. MMR гурвалсан вакцин, халдварт саа, хөхүүл ханиалга гээд нэлээд олон өвчний вакцин тун үр дүнтэй. Харин ДОХ, сүрьеэгийн сайн вакцин хараахан гараагүй байгаа. Энэ нь тухайн өвчин үүсгэгч нян, вирусны бүтэц, бас удмын мэдээллээ хурдан өөрчилдөг шинж чанартай холбоотой. Цаад нарийн ширийнийг нь мэдэхгүй байж холион бантан хутгасан юм ярьж бичиж, тэрнийг нь бас хэвлэн тараадаг улс болимоороо.

Нэг мэдсэн зөндөө сунжирсан бичлэг болж, бусад асуудлын талаар дараа заваараа бичнээ.

Энэ одоо юу вэ?

Өнөөдөр энэ мэдээг уншаад нүд ам орой дээр гарах дөхөв. Төрийн тахилгатай Бурхан Халдуны шороо ашигласан тул эмэгтэй хүмүүсийг төрийн тулганы гал бадраах ёслолд оруулаагүй гэжээ. Яахав эмэгтэй болохоороо тэгэж байна гэж бүү бодоорой, надад эгдүүцэх хэдэн шалтгаан байгаа юм. Нэгдүгээрт, энэ толгойд байгаа улс өөрсдөө хууль ёсоо мэддэггүй, хэрэгжүүлдэггүй нь эгдүүцмээр. Монгол улсын үндсэн хуулинд иргэдийг нас, хүйсээр ялгаварлан гадуурхахгүй гэсэн заалт бий, бий ч гэж би байдаг гэж боддог юм. Энэ бол зүгээр нэг тунхаг биш юм шүү дээ. Энэ ёслолоороо монголын төр иргэдийнхээ тал хувийг ялгаж үздэгээ тод томруун харууллаа даа гэж би ойлгоод байна. Эмэгтэйчүүд тэр болдоггүй уулан дээр гаръя гээгүй байхад өөрсдөө шороог нь авчирч төртэй хутгаад эмэгтэй хүн оролцуулахгүй гэдэг бол бас л аймаар байгаа юм шүү. Аягүй бол тийм хууль энэ тэр санаачлаад хэлэцэх юм байгаа биз. Хэзээ нэгэн цагт эмэгтэй хүн төр баривал тэгээд яах юм болж байна. Ерөөсөө эмэгтэйчүүдийг төр барих ажлаас шахан зайлуулъя гэсэн бодлого юм уу. Тэр цагт хэдэн хууль нь хоорондоо зөрчилдөөд баахан л юм болно биз дээ. Нөгөө төр төмбөгөр ёс ёмбогор гэдэг нь алга. Зүгээр л дураараа нэг ийм шоу үзүүлж яах гэж байгаа юм бол.

Цаашилбал, Тэр шороог авчирч ёслол хийхэд хэдэн төгрөгний зардал гарсан бол? Лав л хэн нэгэн машинд дайгдаж очоод атга шороо авчраагүй. Наанадаж л нисдэг тэрэг хөлөглөж сүр хүчийг үзүүлж улсын мөнгийг үрэн таран хийсэн байж таараа. Тэгээд энэ гал тойроод зогсож байгаа улсын дунд нь үгүй энэ чинь болохгүй байна гээд дуугарчих хүн байхгүй гэхээр бас л бэрх байгаа юм шүү. За тэгээд ийм юм санаачилж хийснээрээ монгол улс эмэгтэйчүүдийн тэгш эрхийн асуудал дээр хэдэн алхам ухарсан хэрэг боллоо гэдгээ ойлгож байгаа юм болов уу.

Ер нь төр шашин холилдох их дэмий эд гэж би хувьдаа боддог. Төр шашин холилдчихсон лалын шашинтай хэдэн улс, Афганистан энэ тэр гээд тод томруун жишээ бэлэхнээ байгаа биз дээ. Тухайн хүн шашин шүтэх эрхтэй байж болно, гэхдээ түүнийг нь төр барьж авч бусдад тулгах гэдэг ардчилсан гээд байгаа нийгэмд тохирохгүй эд шүү дээ. Би өөрөө ямар нэг шашин шүтдэггүй, гэхдээ шүтдэг улсыг нэг их төвөгшөөдөггүй. Тэдний итгэл үнэмшлийг хүндэлж явдаг гэх үү дээ. Тэр утгаараа тэр янз бүрийн эмэгтэй хүн гарч болохгүй гэдэг газраар явна гэж зүтгэдэггүй ээ. Харин тэнд байгааг энд авчирчихаад эмэгтэй хүн оруулахгүй энэ тэр гээд байдаг бол харин ёстой илүү зан. Угаасаа тэгээд уул тахилаа л гэнэ, миний л мэдэхийн тахиж байна гээд баахан хог овоолчихоод нэг их хэрэг бүтээсэн улс шиг явдагаа болимоор байгаа юм. Тэгээд тэр улс чинь уулын оройд очоод улс орныг минь өөдлүүлж хайрла гэж залбирдаг гэдэгт би л лав итгэхгүй. Цаг сайхан болж иргэд сайхан амьдрах хэрээр тэр улсын чинь олзны уут хаагдах учраас битгий өөдлөөсэй гэж гуйдаг биз.

Бид Чингис хаан гээд л байдаг хэрнээ яг чухамдаа тэр хүн яагаад тийм агуу байсныг ухаардаггүй нь хачирхалтай. Юм хийж чадах нэгнийг бол гарал үүсэл ялгалгүй хажуудаа авч ажиллуулдаг тэр хэрээрээ амжилттай байсныг бодууштай. Өөрийг нь шархдуулсан Зэв, татарын өнчин хүү Шихи Хутаг гээд наад зах нь. Тэгэхэд өнөөгийн засаг төр нь тэрний эсрэг хамаатан саднаа өөд татах, бас заримыг нь гадуурхаж хагалах бодлого явуулж буй нь харамсалтай.

Эцэст нь хэлэхэд ийм шоу хийж олон нийтийн анхаарлыг тулгамдсан асуудлаас холдуулах заль мэх юм уу даа. Сонгуульийн сурталчилгаанд бид ингэж гал бадраагаад л гээд баахан дэмий ярьцгаах юм уу хайшаа юм. Хуулиа мэддэг бас дээдэлдэг зарчимтай төрийн түшээ гэдэг өнөө үед байдаг юм болов уу? Нөгөө алмас, эсвэл Нэсс нуурын мангас шиг домог төдий болоод хувирсан юм байлгүй дээ хөөрхий.

Тэр үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр бол бүр аймшигтай. Тахилгатай газрын шороог тулганд өрсөн тул эмэгтэй хүн оролцуулаагүй нь зөв гэж байгаа юм уу. Нэртэйгээр нь тэр шороогоо төрийн ордноор нэг дэвсчихээд хүүхнүүдийг оруулахаа больчих. Нөгөө цай майгаа чануулдаг улс бас хүүхнүүдгүй байж чадахгүй байх л даа. Инээх ч хэцүү уйлах ч хэцүү, ийм төртэй бид одоо яанаа. Харанхуй мунхагийн тод томруун жишээ.

Хойд Солонгосын ажилчид Монголд?

Хоё хонoгийн өмнө BBC мэдээгээр шотландын "Edinburgh Woollen Mill" компанийн зардаг ноолууран эдлэл монголд хойд солонгосын ажилчдын гараар бүтдэг гэжээ. Сурвалжлах хэсэг Улаанбаатар хотод очиж нягтлан шалгасан байна. Үнэхээр "Ээрмэл" хувьцаат компанид хойд солонгосын ажилчид ажилладаг юм байна. Тэднийг уг компани халуун устай байр, хоол ундаар хангаад харин цалинг нь Хойд Солонгосын засгийн газарт төлдөг гэнэ. Цалингийн хэдэн хувь нь ажилчдын гар дээр ирдэг нь тодорхой биш, ингэхэд Ээрмэл хувьцаат компани дарангуйлагчийг санхүүжүүлж байгаа хэрэг биш үү? Их Британийн "Edinburgh Woollen Mill " компани ямар учраас ийм сонин гэрээ байгуулж ажиллаж байгаа хэрэг вэ, энэ нь цаашлаад хүний эрхийг ямар нэг хэмжээгээр зөрчиж байгаа хэрэг бус уу гэж BBC асуудал тавьж байх юм.

Ингэхэд ямар шугамаар ямар гэрээгээр ийм ажилчид монголд орж ирсэн нь надад сонин санагдлаа. Монгол залуусаа мянга мянгаар нь харь оронд илгээдэг атал хойд солонгосоос ажилчид авчирч ажиллуулж байдаг. Ингэхэд ажилчдын цалингаа ямар түвшинд бодож хойд солонгосын засгийн газарт төлж байгаа бол? Хойд Солонгосын засгийн газрын гэрээгээр учраас их бага лав биш байгаа. Явсан нь байг гэхэд үлдсэн дунд нь ажил хийгээд амжиргаагаа дээшлүүлэх чадалтай хүн байж байгаа ш дээ.

Нөгөө талаар дарангуйлагчийг тэтгэж, хүний эрхийг зөрчиж байгаа улсын тоонд орчихож байгаа юм шүү дээ. Нөгөө ардачлалын үлгэр жишээ энэ тэр гээд байсан хаана байна? Энэ хэнбугайн хийсэн бизнес юм бол? Ер нь яахаараа манай төр Хойд Солонгостой сүүжрээд байдгийг ерөөсөө ойлгодоггүй юм. Арай ч дээ...

Эндээс эх нийтлэл болоод бичлэгийг үзэж болно.

Эдээрээ оролдвол....

Цөмийн хаягдал монголд агуулж болзошгүй тухай мэдээлэл сэтгэл өвтгөнө. Миний ойлгосноор нэг талаас АНУ, Японы засгийн газар, хэвлэл мэдээлэл ийм яриа болсон гэх, харин манай Монголын засгийн газар ийм юм огт болоогүй ш дээ, тэд нар биднийг гүтгэж байна гэсэн шүү юм яриад сууж байх юм. www.golomt.org сайтанд ийм яриа хэлэлцээ болсон гэдгийг баримттай мэдээлсэн байхад үгүй гээд тас гүрийгээд байгаа манай засгийн газар яасан ч арчаагүй юм бэ гэмээр. Японы хэвлэл л бидний төлөө дуугарч засгийн газраа шүүмжилж байх шив. Мэдээж ямар ч хор уршиггүй байсан бол хаа холоос монгол уруу тээвэрлэж булахын хэрэг юу байх билээ. Өнгөрсөн долоо хоногт Нью Мэксик муж улсад гарсан хээрийн түймэр цөмийн хаягдал булсан цэг уруу нэлээн ойртож тэндхийн засаг захиргааг нэлээн сандаргасан нь булаад мартчихаж болохгүй эд гэдгийг харуулаад байнаа даа.

Миний хамгийн гутарч байгаа зүйл энэ талаар их хурлын нэг ч гишүүн асуулга тавьсангүй ээ. Сэжигтэй аргагүй чимээгүй байгааг бодохоор аль хэдийн тохироод урдчилгаа мөнгө аваад идээд уучихсан байж чадах л хүмүүс гэсэн хардлага төрүүлээд байгаа юм. Манайд цөмийн хаягдал булах эрх зүйн боломж байхгүй (номоороо бол), харин хуулиа эргэж харна гээд байгаа нь боломжтой болгож үүд хаалгаа нээх гээд байх шиг. Уг нь энд л эх орон, ард түмэн гэж цээжээ дэлдэгч гишүүд ач тач үзэлцэж уг үндсийг нь ухаж малтмаар гэж санагдаад болдоггүй ээ.

Дүлий дүмбэ оргиод оргиод байгаа засгийн газрыг хаячихаад АНУ, Японы элчин сайдын яaмдын өмнө эсэргүүцэл илэрхийлбэл ядаж л тавгүйцэх байлгүй дээ. Баян чадалтай улсын иргэд л эрүүл орчинд амьдрах эрхтэй болчихсон юм шиг. Монголчууд бид хаягдал бий болгосон цөмийн энэргиэс ямар ч ашиг олоогүй, бидэнд юу ч наалдаагүй байхад хог шаарыг нь агуулж ирээдүйгээ бүрхэг болгох ёстой билээ? Ингээд бодохоор бидний эрх америк, япон болоод хогоо монголд агуулахыг санаархаж буй хэн бүхний дор орчихоод байгаа биз. Мөнгө төлөх юм гэх, эрүүл мэнд, хүн амын амьдралын баталгаанаас илүү үнэтэй мөнгө гэж байдаг юм уу. Хүүхэд байхад авга эгч маань эдээрээ оролдвол эвдэхийн тэмдэг гэдэгсэн, зүв зүгээр байгаа хангай дэлхийг онгичиж, хор булаад юу хийнэ. Ингэж байж ирээдүйд цөмийн энерги ашиглах боломжтой болно гэх, дагуулах эрсдэл нь дэндүү их. Түүний оронд нөхөн сэргээгдэх энергийн үүсвэрт хөрөнгө оруулж, тийм үйлдвэрлэл, технологи боловсруулахад анхаармаар. Цөмийн түлш хийдэг болбол хаягдалыг нь бид өөрсдөө агуулах асуудал босч ирнэ. тэртээ тэргүй ухаад эхэлчихсэн баялаг байна, зөв зарцуулаад, хүндээ хөрөнгө оруулбал сайхан амьдрах боломж нь бий болчихно. Тийм болохоор байгаагаа болгоод цөмийн асуудлыг аюулгүй болгох чадвар, технологи бий болтол хойшлуулбал яасан юм. Газар дэлхий дээр зөвхөн бид амьдраад дуусахгүй, бүгдийг ухаж идчихээд үр хүүхэддээ бид чинь юугаа өвлүүлэх болж байнаа?

Цаашдаа бусдын сарвайсан болгоныг алга тосож авахаа больё, тэр тусалмж нь эргээд тэдний ашиг сонирхолдоо хүрэх нуман тулгуур болчихоод байна шүү дээ. Манжийн хаад цол хэргэмээр монгол ноёдыг урхиддаг байсан нь АНУ Элбэгдорж ерөнхийлөгчид ямар ч билээ шилдэг лидэр шагнал олгосноор давтагдаад байна уу даа. Шагналыг нь авчихсан хүн өөрийнхөө (монгол хүн гэдэг утгаар оруулав) төлөө чангахан дуугарах эрхгүй болчихоод байгаа юм биш үү. Харийн төр бидний эрх ашгийг хэзээ ч чухал гэж үзэхгүй. Өөрийн нутаг орондоо хэрэгтэй зүйл хийснээр ажил нь дүгнэгдэж, дахин сонгогдох боломж нэмэгдэнэ. Америкчууд хөөрхий монголчуудыг аварсан баатар билээ гэж нэгнийг магтахгүй, харин хортой хогноос салгаж өгсөн гээд нэгнээ магтаж урамшуулна шүү дээ. Харин манайд бол гадны эрх ашгийн төлөө хөлөө хугалчихийн дайтай л юм болох. Ай тэгээд чадалтай хэмээн аархах улсыг аргалаад гарчихдаг гүйлгээ ухаан, холын хараатай хүн манай төр засгийн толгойд ер нь алгаа. Бүгдээрээ л өнөөдөр би баяжвал бусад нь хамаагүй гэсэн уралдаан тэмцээний тамирчид юм уу хайшаа юм.

Ер нь ингээд гадагшаа явж гарын үсэг зураад байгаа гэрээнүүдий жагсаалт, чухам яг юу тусгасныг мэдээлдэг, тэр мэдээллийг сонирхсон иргэн бүр үзэх боломжтой байх хэрэгтэй юм шигээ. Тэгвэл ийм яриа хэлэцээ болсон эсэх, хэн гээч гарын үсэг зурсан нь тодорхой болно шүү дээ.

Ингэхэд Улаанбаатарын том сурталчилгааны самбар түрээслэх үнэ хөлс ямар байдаг юм бол? Чадал хүрвэл хотын төвийн хэдэн самбарт энэ цөмийн хаягдалын тухай баримтыг нь томоор бичээд тавьчих юмсан. Дарга нар хажуугаар нь өдөр бүр гарна, айхгүй ч аягүй гэгчээр бага ч гэсэн дарамт болох болов уу?

Байгаа газраараа жишээ авбал ямар нэг ийм том асуудал болоход парламэнтийн хурлаар шуурхай асуулга тавьдаг. Ерөнхий сайд болоод сөрөг хүчний удирдлага болсон бүхнийг нягтлан асууж мэтгэлцдэг юм. Дор сонин байх болов уу гээд нэлээн дээхнэ болсон төсөв хэлэцэх мэтгэлцээний видеог уг ингэж л асуудлыг олон талаас харах хэрэгтэй юм гэдгийг үзүүлэх гэж оруулав. Төр барьж байгаа тал нь гаргасан боловсруулсан төслөө танилцуулна, сөрөг хүч нь бид засгийн эрхэнд байсан бол ингэж асуудлыг шийдэх байсан гээд өөрсдийн хувилбарыг мэдүүлнэ. Энэ нь сонгогчид өөрсдийн тойргийн гишүүд яаж ажиллаж байгааг дүгнэх боломж олгоно. Дашрамд дурдахад хурлын танхимд компьютэр, гар утас барьж орохыг зөвшөөрдөггүй юм гэнэлээ, харин саяхнаас таблэт компьютэр оруулах зөвшөөрлийн талаар ярьж байгаа юм билээ.

Энэ голын ширээ насанд хүрсэн хоёр хүний гар, хоёр сэлэмний урттай, дээхнэ үед маргаан халж сэлэм сугалах тохиолдол гарч байж, тэр цагт хэн хэн нь өртөхгүй арга хэмжээ авсан нь тэр гэнэ.

Бейсбол тойрсон дуулиан

Америкийн бейсбол гэгч спортыг би сайн ойлгодоггүй юмаа. Анх энэ сургуульд ороход orientation week гэгчээр бидэнд Янкий багийн тоглолт үзүүлсэн боловч учрыг нь олоогүй гэж байгаа. Дэлхийн аварга нэртэй сүртэй тэмцээнд нь АНУ тэгээд Канадын ганц хоёр баг ороод л, түрүүлсэн нь дэлхийн аварга болчихоод байгаа харагдаад байдаг юм. Харин саяхнаас мэдээгээр тамирчид нь сэргээш хэрэглэдэг энэ тэр гээд шуугиан тарих болсоныг хальт сонсож байсан юм байна. Угаасаа сэргээшийн шинжилгээ энэ тэр саяхнаас л авч эхэлсэн бололтой. Нөгөө алдартай Барри Бонд гэдэг нөхөр стеройд хэрэглсэн нь тогтоогдсон ч хэд дэх ч гэнэв "home run" хийж баахан алдарших шив. Конгресс хуралдаж энэ талаар хууль батлах сураг гараад удаж буй. Өнөөдөр мэдээгээр Нью Иоркийн Янкий багийн нэртэй тамирчин сэргээш хэрэглэснээ хүлээж уучлал гуйх гэж жүжиг тавих шахав. Нэр усыг нь мэдэхгүй, тэрбээр ингэж ярьж байх юмаа:
- Би хурдан гүйж, хүч тамир орох гэж сэргээш хэрэглэсэн юм бишээ (тэгээд яах гэж гэж хэрэглэсэн юм бол?). Хүн надад хэрэг болдог гэхээр нь туршиж үзсэн юм. Хөгжөөн дэмжигчдээсээ уучлал гуйж байна энэ тэр гээд, хэвлэлийн төлөөлөгчдийн асуултанд хариулах болоход:
- Би өөрийгөө худал хуурмаг юм хийсэн гэж бодохгүй байна гэж авсан.
Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээн болоод сэргээш энэ тэр болохоор ядуу зүдүү орны тамирчид л илрээд байх шиг харагддаг нь, мөнгө ихтэй улс бол боловсронгуй тэр бүр амархан илэрдэггүй бодис хэрэглэдэг учраас тэр гэсэн яриа хэзээ билээ чих дэлсэж байсан. Шижилгээ хийдэг газрууд авсан дээжээ дараа боловсронгуй тест гарахаар шинжилнэ гэж хөлдөөж хадгалдаг юм гэнэлээ. Ноднин tour de France д түрүүлж явсан нөхрийн цусны улаан эсний тоо жирийн хүнийхээс хамаагүй их гарч, цус сэлбэсэн байна гэсэн хардлагад өртөөд авсан ч тамирчин өөрийгөө би угаасаа л тийм "өөр" хүн гэж хаацайлаад гарчих шиг болсон. Ингээд бодохоор сэргээш хэрэглэгчдийн арга нарийсаад, сүүлдээ элдэв тэмцээний дүн үнэн худалд итгэх хэцүү болж дээ. Түрүүлж байгаа хүнийг юу хэрэглэсэн бол гэсэн хардлага салахгүй юмаа. Манай хэдэн бөхчүүд наадмаар бас л хэрүүл дагуулаад байдаг. Нөгөө хүнлэг сайхан наадам, шударга өрсөлдөөн гэдэг хий хоосон зүйл болж орхив уу гэж өөрийн эрхгүй санагдах юм. Баригдалгүй хэрэглэсний зол, баригдсан болоод хэрэглээгүй учраас байранд ороогүйнх нь хохь юм уу?

Ухралт

Ойрд монгол сонин уншиж байгаад сонгуулийн хуулинд өөрчлөлт хийхдээ эмэгтэйчүүдэд олгох 30% квотыг хаслаа гэж дуулаад гайхаж сууна. Парламентэд сонгогдох гишүүдийн 30% биш, зөвхөн нэр дэвших 30% шүү дээ. Ингэхэд эрх мэдэлтэй эрчүүд эмэгтэй хүнээс айгаад байдаг юм уу, ямар учиртай юм бол? Нэгэнт л хүн амын тал орчим нь эмэгтэйчүүд байхад, шийдвэр гаргах албан тушаалын 30% битгий хэл тал нь эмэгтэй хүн байхад буруудахгүй мэт санагдана. Цаашлаад хуулиа хэрхэн баталсан талаар уншихад бас л бөөн маапаан. Би монгол эмэгтэйчүүдийн нийгэмд эзлэх байр суурь, шийдвэр гаргах түвшин дэх оролцоо бусад азийн орнуудын эмэгтэйчүүдийг бодвол дээгүүр явдаг гэж итгэдэг байсан маань замхарч үгүй болчих шиг санагдав. Энэ нь ололт амжилтаа үгүйсгэсэн ухралт болчихов уу гэх бодол төрлөө.
Социалист нийгмийн сайн болоод муу олон үр дагаварын арай гэрэл гэгээтэй нь манай эмэгтэйчүүд, Америк болон баруун Европын олон орноос түрүүлж эмэгтэйчүүдэд сонгох сонгогдох эрх олгосон явдал гэж хувьдаа бахархаж хүн амьтанд гайхуулж ярьдаг. Харин өдгөө засаг төрийн тэргүүнд байх эмэгтэйчүүдийн тоогоор дээр дурдсан орнуудаас хамаагүй хол хоцорчээ. Нөгөө л эмэгтэйчүүд хүүхэд өсгөж, нөхрөө бөөцийлөх үүрэгтэй гэсэн хуучинсаг үзэл юм уу, эсвэл хүүхнүүд төрийн ажлыг харчуудаас дээр хийчих вий гэсэн айдас уу? Ямар ч л гэсэн өөрийн тойргоос сонгогдож энэ өөрчлөлтөнд эерэг санал өгсөн гишүүдтэйгээ сонгогчид бид асуудал тавьж, зарлаж, дахин сонгохгүй л баймаар байна. Энд зөвхөн эмэгтэйчүүдийн эрх хязгаарласан хуулиар зогсохгүй алив түвшинд холыг харалгүй баталсан хууль болгоныг хамааруулах нь зүйтэй болов уу?
Бид өөрсдөө сонгосон гишүүдтэй эргээд хариуцлага тооцдог, ямар хууль батлахад хэрхэн санал өгсөн талаар мэдлэгтэй байж, эргээд тойрогтоо ирэхэд нь энэ талаар асууж ярилцдаг баймаар. Нөгөө талаар энэ мэт чухал асуудал дээр ард түмний санал асуулга явуулж ч болмоор. Аль ч нийгэмд олж авсан бай, ололт амжилт болгоныг хайрлан бөөцийлж, хамгаалж баймаар санагдана.