Скай арал (The Isle of Skye)

Өнгөрсөн хагас бүтэн сайнд аяласан газар. Шотландын том арлуудын нэг. Байгалийн сонин сайхан тогтоцтой, уул ус жигдэрсэн сайхан газар байлаа. Бороотой сэрүүхэн байсан, тэр ч нэг их гайхаад байх зүйл биш. Энд амьдраад хэдэн жил болохдоо цаг агаар сайхан болохыг хүлээвэл юм үзэж амжихгүй, харин ус нэвтэрдэггүй хүрэм гутал олж аваад, зав гарангуут л яваад бай гэдгийг сайн ойлгосон. 

Шотландын арлуудын гол орлого аялал жуулчлал, бидний явсан газраар том том жуулчны автобус их байлаа. Буудлууд зун намраар пиг, гайгүй үнэтэй сул өрөө цаг тулсан үед олдохгүй шинжтэй юм билээ. Энэ хавийн зочид буудлуудаар дандаа зүүн Европын залуучууд ажилладаг юм байна. Оюутнууд зуны амралтаараа ажиллаж мөнгө хийгээд буцдаг байх. Аялалын хэдэн зураг..

Хичээлийн шинэ жилийн бичлэг

Энэ талаар бичих гэсээр өнгөрөөд мартах тал руугаа явжээ. Манай эндхийн сургуулиуд 8 сарын 13 цугласан. Шотландад сургууль 6 сарын сүүлээс эхлээд зургаан долоо хоног л амардаг. Англид бол 7 сарын дундаас эхэлж 9 сарын эхээр ордог юм билээ. Мартсан нэг шалтгаан нь энд хичээлийн шинэ жилийн нээлт гэж сүртэй юм ерөөсөө болдоггүй. Жирийн хичээлийн өдөр шиг цуглаад л тараад л болоо. Харин хичээлийн сүүлийн өдөр хүүхдүүд багшдаа цэцэг болоод янз бүрийн бэлэг өгдөг юм билээ. Ажилтай байхдаа сургууль ордоггүй байсан учраас бэлэг энэ тэрийг өнгөрсөн 6 сард л анзаарсан. Ажаад байвал шилтэй юм (вино) хийсэн бэлгийн уут их харагдана лээ.
Охины хичээлээс гадуурх ажил нэмэгдсэн. Эднийх жилийн турш 6-10 долоо хоногийн хугацаатай богино хугацааны спортын дугуйлангууд хичээллүүлдэг. Хүүхдүүд шинэ юм туршиж үзэх, идэвхтэй байлгах зорилготой. Үнэ төлбөргүй, зарим нь үдийн завсарлагаанаар (ийм дугуйланд оролцсон үед нь эцэг эхчүүд өдрийн хоолыг нь бэлдэж өгч явуулна), зарим нь хичээлийн дараа. Охин маань үдийн цайны цагаар орчин үеийн бүжгийн, хичээлийн дараа хөл бөмбөгийн дугуйланд оролцож байгаа. Дуусахаар нь дахиад өөр дугуйлан эхэлдэг, хүүхдэд сонирхолтой зүгээр.
Төлбөртэй ганц дугуйлан нь хөгжмийнх. Бүр 1-2 ангийнхны сонсголыг шалгаж авна. Эхний нэг хоёр жил хөгжмийн хэмнэл, дуу заана, дараа нь шалгаад бас багш хөгжмийн зэмсэгийн боломжоос хамаарч зарим нь хөгжим тоглож сурна. Охинд гитар таарсан. Өөрөө лимбэ юм уу хийл санаатай байсан нь таараагүй. Гэхдээ хөөрхий тоглож сурна гээд гитараа үүрээд явдаг. Хагас цаг гитарын хичээл хагас цаг найрал дуу. Төлбөртэй дугуйлангаас гадна ахлах сургуулийн хөгжмийн багш хичээлийн үеэр ирж дугуйлан хийдэг юм байна. Энэ жил охин ийм дугуйлангийн хийлийн ангид тэнцсэн. Өөрөө хөгжмийн зэмсэгээ худалдаж авна, хичээл нь үнэ төлбөр байхгүй. Тун сэтгэл хангалуун байгаа. Анх удаагаа өөрөө хүссэн юмандаа шалгуулж тэнцээд орсон учраас.
Сургуулиас хамааралгүй Лхагва гаригт охиноо бассеинд явуулдаг. Хичээл учраас төлбөртэй, нэг их биш. Арван хичээлийн блок нь гучин хэдэн паунд байна уу. Хагас сайны өглөө франц сургуульдаа бас явна.
Ингээд хичээл, даалгавар болоод хичээлээс гадуурх ажил (үүнд хөгжмөө давтах цаг бас орно) дуусахад тоглох зав нэг тиймхэн. Нөгөө талаар завтай үедээ компьютэр таблэт үзэх гээд байдаг хүн завгүй байвал бас зүгээр ч юм шиг. Охин завгүй болчихоор дагаад бид хэд бас дураараа хүссэн үедээ гараад явах цаг хумигдчих нь тиймэрхүү юмаа.

Le Grand K

Хэмжил зүйн тухай олон асуулт аль бага байхын толгойд эргэлддэг байваа. Жишээ нь нэг килограммын туухайг яаж яг нэг килограм гэж мэдэх вэ? Юутай харьцуулж зөв гэдгийг мэддэг юм бол? Урт, өнцгийг хэмжих шугамыг яаж алдаагүй хийдэг бол гэх мэт. Саявтар ББС-ээр хэмжил зүйн тухай сонин цуврал гарч асуултнуудынхаа хариуг авсан нээх сайхан болж энэ тэр.
1940 онд Германы арми Францыг эзлэхдээ нэг жижгэвтэр газрыг тойрч өнгөрсөн байдаг. Тэр нь Парисын ойр орших Олон улсын хэмжил зүйн төвийн байр байсан гэдэг. Тэнд Le Grand K нэг килограммын эх туухай гурван өөр орны төлөөлөгчийн гурван түлхүүрээр зэрэг онгойлгодог сэйфэнд хадгалагддаг юм байна. Энэ нь хэмжил зүй хэчнээн чухлыг харуулж байгаа биз. Энэ эх туухайг хувилж килограм нэгжийг хэрэглэдэг орнуудад явуулдаг юм байна. Дэлхийд гуравхан улс килограм нэгж хэрэглэдэггүй; тэр нь АНУ, Либери, Мянмар гурав.
Нэг килограм гэдэг 1 литр усны хайлах хэм дэх жин гэж тодорхойлдог юм байна. Le Grand K платиниум, иридиумын хайлшаар хийсэн бөгөөд жилд хэдэн микрограммаар жингээ алдаж байгаа нь эрдэмтдийн санааг маш ихээр зовоож байгаа гэнэ. Энэ асуудлыг шийдэхээр хоёр баг ажиллаж байгаа юм байна. Нэг нь америкт, нэг килограм жинг дэлхийн татах хүчнээс салгахад шаардагдах цахилгаан хүчийг тодорхойлохыг зорьж байгаа гэнэ. Энэ аргыг ваттын жинлүүр гэнэ. Энэ лабораторийн барилга тавилга гээд бүх юм нь цахилгаан оронд нөлөөлөхгүй тулд мод хуванцар гэж байна. Нөгөө нь германы баг жинг Авогадрийн тоогоор тодорхойлохыг зорьж ажиллаж байгаа. Нэг моль элементэд агуулагдах атомын тоог Авогадрийн тоо гэнэ. Энэ багийнхан нэг килограм силикон бөмбөлөг агуулагдах атомын тоог олчихвол өөрчлөгдөхгүй тогтвортой эх хувилбартай болно гэж үзэж байгаа юм байна. Ямар ч өөгүй силикон бөмбөлөгийг хийх нарийн мэдрэмжтэй машин байхгүй тул Авсрталийн линз хийдэг хүн гараараа хийдэг гэнэ. Хэдхэн атомын хэмжээтэй овгор товгорыг гараараа мэдрэх чадвартай энэ хүн ийм бөмбөлөг хийхэд бараг нэг жил болсон гэдэг.
Сонирхолтой сайхан нэвтрүүлэг байлаа. Цаана нь бусад хэмжүүрийн тухай ангиуд бий гэсэн ч их орой гардаг болохоор үзэж амжаагүй.

Хэвлэсэн бүхэн үнэн биш, зөвлөгөө өгнө гэдэг хариуцлага

Би гэдэг хүн 5 жил бодисын солилцооны эмгэг, зүрх судасны өвчин, таргалалттай холбоотой судалгааны төвүүдэд ажиллаж байсан маань энэ талаарх мэдээлэл, шинэ судалгаа үзэх сонсох боломж нээж өгчээ. Манайд ч энэ талаар их ярьж бичдэг болсон юм байна. Гэхдээ олон нийтийн хэвлэл мэдээлэл, цахим хуудсуудаар буруу ташаа мэдээлэл их явдаг нь сэтгэл түгшээдэг. Зүгээр дурын хүн биш мэргэжлийн хүмүүс ч илт буруу ярих нь олон. Манайд анагаахад хүний физиологийг хэр сайн заадаг вэ? Клиникийн судалгааны аргачлал гэж хичээл ордог болов уу? Ажаад байхад шинэлэг юм ямар нэг хурал зөвлөгөөнөөс олж мэдээд тэр тухай ярихдаа илүү дутуу хачир нэмдэг, эсвэл их хуучин мэдээлэлтай байдаг, эцэст нь судалгааны арга барилын ямар ч суурь байхгүй учраас дүгнэлтээ их гоомой гаргадаг нийтлэг дутагдал голчлох юмаа. Саяхан эрүүл хооллох талаар 2-дугаар эмнэлэгийн хоол зүйч ийм ярицлага өгсөн байна. Ерөнхийдөө дажгүй зөв ярьсан юм байнаа байна. Овоо зөв явж байснаа дундуур нь гэнэт сонин мэдээ орж ирэх нь гайхалтай. Бүгдийг нь тайлбарлах цаг зав үгүй тул ганц хоёр жишээ дурдаад өнгөрье. Энэ тухай миний бичээд байдгийн учир нь та нар минь янз бүрийн мэдээллийг нухацтай бодож хүлээж авах хэрэгтэй шүү, хэвлэсэн бүхэн зөв биш, алив эрүүл мэднийн зөвлөгөөг уншихдаа аль болох цаана нь ямар судалгаа юу байна вэ гэж сонирхож байгаарай л гэх гэсэн юм. Иймэрхүү жишээ маш олон гэдгийг надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа биз дээ.

"Хамгийн сайн өглөөний цай гэвэл үр тарианы төрөл тэр дундаа овьёос будааны төрлүүд гэж үздэг"- энэ хуучирсан мэдээлэл. Өглөө уураг агуулсан хүнс тэр дундаа өндөг хэрэглэж бай гэсэн зөвлөгөө сүүлийн 2 жилд яваад байгаа. Нүүрс ус агуулсан хүнс амархан задардаг/шингэдэг учраас хурдан өлсгөдөг. Тиймээс эслэг, уураг өглөөний цайнд орох нь зөв.

"Би сая эмнэлгийнхээ эмч нарт нэг сарын турш баланстай хоол идүүлэх хөтөлбөр явуулсан юм. Тэр хөтөлбөр маань дуусаад би яг одоо репортыг нь бичээд сууж байна л даа. Хөтөлбөрт хамрагдсан эмч нар маань хоолидэж эхлэхээсээ өмнө урьдчилсан шинжилгээ өгсөн. Дуусаад бас урьдчилсан шинжилгээ өгсөн. Гэтэл эмч нар маань даралтын эмээ уухаа больчихсон. Би хоолоо бэлтгэхдээ давс, өөх тос маш бага хэрэглээд, таван төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүн орсон, зөв цэвэрлэж, зөв боловсруулсан хоол өгсөн юм л даа. Давс ер нь бараг л хэрэглээгүй гэж болно. Гэтэл даралт ихтэй эмч нар маань даралтны эмээ уухаа больчихсон, бие хөнгөрөөд сайхан байна гээд эерэг өөрчлөлт орсон. Бас цусны сахарын хэмжээ нь илт буурсан. Нэг эмчийн
цусны сахарын хэмжээ нь 10-тай өндөр гардаг байсан чинь энэ хөтөлбөрийн дараа 6-аас дээш гарахаабольсон байгаа юм. Гол нь тэр эмч нар бага давстай, бага хоол гэдгийг мэдээгүй, өмнө иддэг байсан хоолнуудаа санагалзаагүй. Яагаад гэвэл бүх амин дэм байгаа болохоор хурдан цадаж, шаардлагатай амин дэмээ авсан байгаа юм. Миний таньдаг IV цахилгаан станцын хоол зүйч маань бас ийм хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн чинь эмч нарын ерөнхий эрүүл мэндийн байдал эрс дээшилсэн байгаа юм. Тэгэхээр баланстай хооллоод л сурчихвал элдэв өвчнөөс хол байж чадна. Эрүүл байхад оройтсон гэж бодох хэрэггүйг энэ хөтөлбөр баталсан." -Энэ хөтөлбөр юуг баталсан нь тодорхойгүй. Хэрвээ судалгааны тухай ярих гэж байгаа бол хэдэн хүн оролцсон, үр дүн хэдэн хүнд гарсаныг, бас яаж хэмжсэнийиг заавал дурдах ёстой. Наад зах нь энэ судалгаанд нэг дор ажилладаг хүмүүс оржээ. Тэд бүгд нэг л цайны газар хооллодог байж. Тэр цайны газрын хоол өөх тос давс ихтэй тааруу хоолтой. Судалгаанд хоол өөрчлөгдсөн нь оролцсон хүмүүсийн эрүүл мэндэд нөлөөлсөн гэж үзвэл нийт иргэдэд хэр хамааралтай вэ?

"Жимсийг хоолтой хамт хэрэглэх бас зохисгүй. Жимс чихэрлэг учраас тодорхой хэмжээгээр илчлэг өгдөг. Гол нь ходоодны хүчлийг нэмэгдүүлэхэд нөлөө үзүүлдэг болохоор хоолыг шингээх тал бол байдаг. Гэхдээ жимс, ногоог хамтад нь хэрэглэх ер нь дэмий. Аль болох зайтай хэрэглэх хэрэгтэй."- анх удаагаа жимс хоолтой хамт хэрэглэх зохисгүй гэж сонсож байна. Хоолны дараа бялуу амттаны оронд жимс хэрэглэ гэдэг зөвлөгөөг яах билээ. Жимс чихэрлэг ч эслэг агуудаг учраас цусан дахь глюкозын хэмжээг огцом өсгөдөггүй сайн талтай гэдэг дээ уг нь.

"Үр тарианы төрөл хэрэглэхгүй байна гэдэг чинь гаднаас ямар ч энерги авахгүй, өмнө нөөцөлсөн энергиэ л зарцуулж байна гэсэн үг."- буруу өөх тос, уураг хэрэглэхэд энерги авна.

"Бидний улаан хоолой чинь хоол идсэний дараа ходоод руу хоолыг бага, багаар оруулж байдаг. Ходоод тэр бага багаар ирж байгаа хоолыг боловсруулж нарийн гэдэс рүү жаахан жаахнаар өгч байх ёстой."- хүний физиологи сайн мэддэггүй бололтой. Улаан хоолой чинь хоол нөөцөлдөг сав болчихов уу. Уг нь сурах бичигт хоол залгиур хоолойноос ходоодонд ороход 7 секунд болно гэдэг л дээ.

"Жирэмсэн эхчүүд хоол хүнсэндээ үхрийн элэг, ногоон байцаа, шош зэрэг фолийн хүчил, төмрөөр баялаг хоол хүнс хэрэглэх хэрэгтэй."- баруун Европт А витамины илүүдэл урагт хортой тул жирэмсэн эхчүүдийг элэг идэж болохгүй гэдэг. Дараа нь өөрөө А витамин илүүдвэл элгэнд маш хортой тухай ярьсан байх юм.

"Харшил үүсгэгч хүнсний бүтээгдэхүүнд цитрусын төрлийн жимс, өндөг ордог"- Дархлааны систем алив бодисыг хэр хүлээж авахаас шалтгаалж ямар ч хүнс харшил үүсгэж болно. Ийм хоёрхон төрлөөр хязгаарлагдахгүй. Өөр юманд харшилтай ч дээрх 2 хүнсэнд харшилгүй бас байж болно.

Зүгээр нэг ажиглалт та бүхэнд сонин бас юм бодогдуулж магадгүй гээд энд хавчуулаад орхиё
Сүүлийн 30 жилд дэлхий даяар таргалалт маш хурдан нэмэгдэж байгаа. Баян барууны орнуудаас халиад хөгжиж буй орнуудад ч таргалалт эрүүл мэнд, эдийн засгийн асуудал болоод эхэлчихсэн гэдгийг мэдэж байгаа бизээ.
Таргалалтын гол шалтгаан их идсэнийх гэж үздэг. Их идэхдээ хүнсний бүх төрлөөс их иддэг болсон уу? Тоо баримт харъя; сүүлийн 30 жилд хүмүүсийн идэх уураг болоод өөх тосны хэмжээ бараг өөрчлөгдөөгүй юм байна. Харин 1980-аад оноос өөх тос багасгах зөвлөмжийн дагуу хэрэглээ харин ч буурсан (хүнсний нийт илчлэгийн 40% байснаа 30% болсон). Уургийн хэрэглээ 15% хэвээрээ. Хэрвээ өөх тос уургийн хэмжээ өөрчлөгдөөгүй юм бол юу нэмэгдсэн бэ? Нүүрс усны хэрэглээ нийт илчлэгийн 40% байснаа 55% болж нэмэгджээ. Түүнээс цардуул 49%-иас 51% болж өссөн бол фруктозын хэрэглээ 8%-иас 12% болж нэмэгдсэн байна. Хүүхдүүдийн дунд фруктозын хэрэглээ зарим тохиолдолд 15% хүрсэн байдаг.
Сүүлийн 30 жилд хүмүүсийн сахарын (2 дахин өссөн) хэрэглээ тэр дундаа фруктозын хэрэглээ их өссөн нь харагдаж байгаа биз? Фруктозын хэрэглээ таргалалт болоод бодисын солилцооны эмгэгтэй ямар хамааралтай болох талаар ойрд их ярьж бичдэг болсон байна. Сахароз (элсэн чихэр) нэг глюкоз нэг фруктозын молекулаас тогтдог, жимсний шүүс фруктоз ихээр агуулдаг, эрдэнэ шишийн сироп бол цэвэр фруктоз (их хямд, америкчууд ундаа болоод бэлэн боловсруулсан хүнсэндээ маш их хэрэглэдэг, эрдэнэ шиш тарьдаг тариачдын болоод хүнс үйлдвэрлэгчдийн том лобби байдаг гэдэг, европт хориотой). Манай Кока Кола чихрээр амталсан байдаг уу, эрдэнэ шишийн сиропоор амталсан байдаг уу?

Хүнд зөвлөгөө өгнө гэдэг хариуцлагатай ажил. Буруу ташаа мэдээ тараагаад хүний эрүүл мэнд хохирвол яана. Нөгөө талаар уншигчид ч гэсэн нийтлэгдсэн бүгд үнэн бодит мэдээ биш гэдгийг санаж давхар өөр эх үүсвэрээс шалгаж байх хэрэгтэй.

Амралт дуусав

Ингээд зуны амралт дуусав. Сар хэртээ тэнэх шив, тэнэх ч гэж хадмын хавьцаа л хүүхэд жаахан болохоор их хол явах сонирхол байсангүй. Зун эндээс явахгүй бол сэтгэл санаа жаахан гутруу байдаг, цаг гаартай холбоотой л доо. Нээх сайхан нар шарах биш, хавар намар шиг л. Хааяа бас нартай өдөр таарнаа гэхдээ олон биш. Хадмын хавьцаа ч нэг их нар шараад байдаг газар биш, гэхдээ манай эндхийг бодвол дулаан, хөдөө газар болохоор хүүхдүүд агаар салхинд бас далай ойр. Сайхан өдөр таарвал тэд маань шавиагаа ханатал давстай ус залгих. Хүүхдэд өөр юу хэрэг байхав дээ. Энэ жил бороотой сэрүүн таарлаа, манай энд бүр дор байсан гэнэ. Явсан нь яамай гэсгээд л.
Жил бүр "Шотландад тавтай морил" гэсэн самбартай хилийн дээс давмагц л аадар бороо цутгадаг энэ жил бас давтагдав. Бага охин сар орчим дураараа гарч орж байсан одоо эрх чөлөө хаагдаад сэтгэл дундуур байгаа. Байранд өдөржин гарч орох хэцүүгээс бас бороо элбэгтэй тиймэрхүү байгаа. Том охин харин гэрээ санасан бололтой.

Энэ жил том охин үнээний фермэрийнд оччихоод дараа ирэхдээ хэд хоноё гэж байна. Үнээ саахад оролцсон нь сайхан байсан бололтой.

Халуун өдрийн зууш айлд зочлохдоо гоё өнгөтэй юм байна гээд зургийг нь авсан. Хүрэн манжин загасны түрс лав орсон юм билээ, бусдыг нь бичиж аваагүй мартсан байна.

Байшингийн үүднээс авсан зураг. Ийм гөрөөс их ойр ирсэн, энэ хавьд овоо олон харагддаг ингэж ойр ирэхийг нь анх удаа харав.

Ла Маншийн хоолой

Дуртай амттан. Энэ жил нэлээн жин нэмсэн ккк…

Villedieu-les-Poêles гэдэг хот. Үгчилбэл тогооны бурхан хот. Эднийх зэс сав суулгаараа алдартай. Аль л дундад зууны үеэс хийж байсан гэдэг. Занаж байгаад жимсний чанамалын тогоо авав. Олон жил харсан юмоо. Тэгээд би хэрэглэхгүй л дээ. Манай хар хүн чанамалын мастер. Зэс халуун сайн дамжуулдаг болохоор түлдэггүй хоол унд хийхэд сайн гэлцэх юм билээ.

Бидний байсан айлын хөршийн нохой сайн дураараа манайд өргүүлсэн. Их хүмүүжилтэй сайн нохой. Хүүхдүүд шавиагаа ханатал нохой ноолж авсан. Гэртээ ирсэн хойноо хоолны үлдэгдэлээ хараад нохойгоо санаж энэ тэр…

Үеэлүүд

Бага охины үс авах найрны бялуу. Их дургүй авахуулсан.

Хясааны ферм

Дээр үеийн зууханд пицца хайрч идсэн. Их сайхан амттай болдог юм билээ.

Далайн эрэг дээр ингээд номын сан байдаг юм байна. Биеэ шарангаа ном уншаад, дотроо овоо их номтой юм билээ. Би лав 2-3 ийм номын сан харсан.

Амартүвшин Cardiff Singer of The World тэмцээнд амжилттай оролцлоо

Манай дуучин Амартүвшин тэмцээний үзэгчдийн шагнал хүртэж, Беларусийн сопрано тэмцээнд тэргүүллээ. Амартүвшингийн хувьд дууны сонголт түрүүнд хүрэхэд саад болчихов уу? Дуурийн дууны тэмцээнд чадалтай сайхан хоолойноос гадна жүжиглэх чадвар, цомнолын хэллэг, өргөлт гээд их нарийн нарийн шалгууртай. Мэргэжилтнүүд бүгд дуу нэгтэйгээр Амартүвшинг мундаг дуучин гэж үнэлж байсан ч төгсгөлийн шатанд мань хүний сонголт тиймхэн болчихов уу гэж санагдсан. Нэг төрлийн драм эмэгнэлт аринууд дуулсан. Тайлбарлагчид арай өөр хурдан хэмнэлтэй хөгжилтэй маягийн дуу дуулсан бол гэж дуугарч байсан. Вагнер жаахан тааруу сонголт болчихов уу. мань хүний герман хэллэг италидаа хүрсэнгүй гэх шив. Ер нь бол янз бүрийн өнгө төрх хоолойн цараа үзүүлэх ёстой байсан юм шиг. Бас нэг мэргэжилтэн зурагтаар ердөө нэг л театрт дуулдаг байсан нь рэпэртуар болоод дуулах арга барилд нөлөөлсөн байж магад гэж байна лээ. Арга барил нь их "Old school" юм гэсэн.

Миний хувийн бодол; сопрано баритон уралдах жаахан хүч тэнцвэргүй юм шиг. Хөгжмийн зохиолчид дуурь бичихдээ сопрано, тенор хоолойнд суурилж хамгийн шилдэг аригаа тэдэн зориулсан байдаг гэж боддог. Баритон хоолойтой хүнд сонголт арай бага байж мэднэ. Түрүү авсан Надин Кучэр олон маш өөр өөр хэмнэл, өнгө төрхтэй дуунууд төгсгөлийн шатанд сонгосон нь зөв болжээ. Нарийн шүүмжийн хувьд эхний Моцарт тиймхэн байсан, франц хэлний хэллэг бас оноогүй, хамгийн сүүлийн ариний төгсгөлийн ноот буруу гарсан гээд байнаа. Мань хүний орос Иван Грозны дуурийн ари маш өндөр үнэлэмж авсан. Өөрийн төрлөх хэлээр дуулах шал ондоо шүү дээ.

Төгсгөлд нь Амартүвшин хэдий түрүүлээгүй ч нэрээ дэлхийн дуурийн тавцанд гаргаж чадсан. Өөр олон орноор явж дуулах боломж нээгдэх байхаа. Англи хэл сурах хэрэгтэй юм байна. Ярилцлаганд орчуулагчаар дамжуулах санаа оноо, тухайн үеийн сэтгэлийн хөдөлгөөн зөв гарахгүй жаахан тийм юм. Тайзан дээр дуулахаас гадна үзэгчиддээ санаа бодлоо өөрөө хэлдэг өөрөө ямар хүн гэдгээ таниулах урлагийн хүнд их чухал шүү дээ. Ер нь манайхан ярилцлаганд нэг тийм жижүүрийн юм ярьдаг заншлаас салмаар юмаа. Зөвхөн миний хувьд биш монголын урлагийн хувьд их ач холболгдолтой гэх мэт… Үзэгчдэд тэр юунд ач холболгдолтой нь сонин биш харин тэр хүн юу бодож дуугаа сонгосон тэр дууг дуулахад юу бодогддог гэх мэт нарийн дотны яриа сонин шүү дээ.

Амартүвшингийн тухай яриа Ганбат агсаны тухай бас бодогдуулаад нэг тийм баримтат кино олж үзсэн жаахан сэтгэл дундуур үлдсэн. Нэг л тийм уянгын халил хорвоод олдохгүй өөгүй сайхан хүн байлаа эвий минь гээд л нэг цаг. Юугаараа тийм мундаг дуучин байваа, мэргэжлийн талаасаа юу нь түүнийг бусдаас ялгаатай харуулав гээд жаахан олны мэдлэгт хувь нэмэр хийчих юм ярьж болноо доо. Чухам тийм учраас энэ киног үзсэн хүмүүс нэг тийм сайхан хүн байж гэхээс өөр дурсах юм үлдэхгүй. Ид сайхан дуулж байхад нь студид хийсэн бичлэг цөөн. Зохиолын хэдэн дуу л байх шиг. Дуурийн тайзан дээр хүн гар утсаараа бичсэн бололтой тааруу бичлэг харагдаж байсан харамсалтай. Уг нь одоо тайзан дээр гарч байгаа дуучдаа албан ёсоор бичлэг хийж архивлаж баймаар. Урлаг соёлын өв гэдгээрээ чухал гэж бодоод байдаг юм.

Хэд хоног энэ тэмцээнийг бодож Амартүвшингээ дэмжиж, хөгжим сонсож сайхан байлаа. Сэтгэл сэргээж, сонгодог хөгжмөөр сонор мялаасан дуучиндаа баярлалаа. Уран бүтээлийн замнь өлзийтэй сайхан болтугай.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс бидэнтэй адилхан эрх эдлэх л ёстой

Бага охин бид хоёр өглөө БиБиСи-ийн хүүхдийн сувгаар "Something special" нэвтрүүлэг үздэг болоод овоо хэд хонож байна. Энэ нэвтрүүлэгт хөгжлийн бэршээлтэй хүүхдүүд оролцож, дохионы хэл бага сага заадаг. Жаахан хүүхдүүд үзэх их дуртай л даа, манай том охин ч бас багадаа их үздэг байсан. Энэ сувгийн хөтлөгчдийн нэг нь гаргүй эмэгтэй байдаг. Манайхыг энд нүүж ирэхэд л байсан. БиБиСи-д тэргэнцэртэй нэвтрүллэгч, хөтлөгч хэд хэд байдаг юм шиг байна лээ.

Манай охины сургуульд нуруу нугасны гэмтэлтэй бололтой тэргэнцэртэй хүү явдаг. Өчигдөр туслах багштай шатаар өөрөө явах гэж оролдож байхтай таарсан.

Гэрийн ойролцоо ахлах сургуулиас тарж яваа хүүхдүүдийн дунд Дауны өвчтэй нэг охин явдаг. Бусад хүүхдүүдтэй хамт л инээж хөхрөөд явж харагддаг.

Манай гэр зуурын жишээ иймэрхүү. Эрүүл мэнд, тэтгэлэг, асрамж гээд олон асуудал яригддаг ч тэдний нийгэмд эзлэх байр суурийн талаар бид их чимээгүй байдаг. Энгийн жишээ гудамжинд явж байгаа нэгнийг шоолох, тас ширтэх, гайхах, сэжиглэх хандлага их байдаг. Үүний уршиг нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, насанд хүрэгчдийг гэрийнхэн нь нуудаг. Бусдаас хамгаалж байгаа арга нь тэр байх л даа.

Би анх Америкт очоод нийтийн тээвэрт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс их явдагийг хараад гайхаж байлаа. Манайхан ийм хүмүүс манайд цөөн гэх монголчууд олон таардаг. Цөөндөө биш нийтийн дунд гардаггүй учраас цөөхөн санагддаг гэвэл өөдөөс ямар ч тоо баримтгүй байж маргах нь цөөнгүй.

Хүүхдүүд ийм хүмүүсийг харж өссөн бол гайхаад байдаггүй, жирийн хүүхэд хүн гэж үздэг.

Кэмбрижэд манай лаборатори эмнэлэгтэй нэг байранд байлаа. Манай давхарт бичиг цаас хариуцдаг бололтой оффис байсан. Тэдний ахлагч нь хөл муутай тэргэнцэртэй, нэг ажилтан нь төрөлхийн бололтой хөлгүй, бас хуруу дутуу ч юм шиг. Тэр хүн орой ажлаа тараад цахилгаан тэргэнцэртэй лифтнээс буугаад унаагаа хүлээж байхтай нь олон таардаг байж билээ.

Гэртээ хоригдсон хүмүүсийн хувьд бусдад дарамт болж байна гэх мэтээр сэтгэлээр унах тохиолдол олон, энэ нь цаашаа эрүүл мэндийн, эдийн засгийн гээд олон үр дагавартай байх. Харин ингээд ажил хийгээд нийгмийн нэг хэсэг болж яваа нь сэтгэл өөдрөг явдаг нь ойлгомжтой. Үр дүн нь зөвхөн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийнх биш ажил хийж татвар төлнө, төрд ирэх дарамт багасна гээд наад захын жишээ нь.

Бид хүүхдүүддээ зөв тайлбарлаж ийм хүмүүст хүндэтгэлтэй хандахыг зааж өгөх хэрэгтэй байх. Сургууль, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд ч энэ талаар анхаармаар. Бид нэвтрүүлэгч гэхээр нэг л их гоё хүмүүс байх ёстой гэдэг бодлоос салмаар. Зөв ярьж чаддаг бол тэргэнцэртэй хүн яагаад болохгүй гэж гэх мэт.

Чухам ийм хүмүүст хэрхэн ханддагаар нь нийгэм хэр хүнлэг вэ гэдгийг мэдэж болох юм шиг надад санагддаг. Тийм бол бид хаана явна вэ?