Шотланд нутгаар хэсүүчилсэн нь - 3

Хүүхдүүдэд маань хамгийн таалагдсан газар Стирлинг цайз (Stirling castle) байлаа. Гаднах хэрэм зарим барилга бүр 1380 аад онд баригдсан боловч 1543 онд онд Шотландын тавдугаар Жэймс хаан одоо байгаа хэлбэр зохион байгуулалтаар нь гүйцээсэн бөгөөд 1930 аад оныг хүртэл цэргийн түшиц газар байжээ. Шотландын тусгаар тогтнолын төлөөх хамгийн чухал тулалдаанууд мөн энэ хавьд болж байжээ.




Цайзын дотор цэргийн хуаран, хаад ихэсийн сууц, том гал тогоо, хаадын хүлээн авалтын том танхим, мөргөлийн сүм гээд нэг жижгэвтэр хотын дайтай юм билээ.




Цайзын хэрэм дээрээс холын бараа сайхан харагдах бөгөөд ойролцоо хадан толгой дээр бидний сайн мэдэх Уиллиам Уоллост (William Wallace) зориулсан дурсгалын цогцолборын цамхаг сайн харагдана. Энэ цамхагийг 1869 онд барьж дуусгасан юм байна. Энэ цамхагт дайчин эрийн хэрэглэж явсан сэлэм хадгалагдаж байдаг гэсэн. Бидний хувьд цаг давчуу таараад тийшээ орж амжаагүй.

Ам нээвэл...

Нээрээ ам нээсэн дээрээ нэг юмыг шүүмжлэхгүй бол унтаж чадахгүй шинжтэй. Өглөө босоод өнөөдөр сонин гарчиглаж суутал "Хүүхдийнхээ хүйсийг захиалж болно" гэсэн нийтлэл байх юм. Эхчүүд xоол хүнсний тусгай дэглэм баривал охин хүү аль хүссэнээ төрүүлэх боломжтой гэж бичжээ. Эмэгтэйчүүдийн "Хатагтай" эмнэлэг тийм үйлчилгээ үзүүлж байгаа бөгөөд эмч нар нь ийм боломжтой хэмээн баталж байгаа гэж бичжээ. Арай ч дээ, хэн нэг боловсрол нимгэн тийм юм яриад явж байвал хөөрхий дөө гээд өнгөрөх санж. Бүхэл бүтэн анагаахын сургууль дүүргэсэн эмч нар ийм юм ярьж хүмүүсийн толгой эргүүлж байгаа нь тун харамсалтай. Түүнийг нь манай тэргүүлэх эмнэлэг хэмээн нийтлэл бичиж байгаа Өнөөдөр сонины рэйтинг миний хувьд навс унав.

Хүүхдийн хүйс үр тогтоож буй эр бэлгийн эс X юм уу У хромсом тээж яваагаас хүү төрөх үү охин төрөх үү гэдэг шалтгаалнаа гээд арван жилд анх сонсож явлаа. Эмэгтэй хүний хоолны дэглэм үүнд яж нөлөөлөх нь тун ойлгомжгүй. Түүнээс хойш биологийн мэргэжлээр олон шатны сургууль дамжихад энэ зарчим өөрчлөгдөөгүй юмдаг. Харин манай монголд л ийм юм яригдаад түүнийг нь сонин сэтгүүлүүд нийтлээд байдаг нь гайхалтай. Жил гарны өмнө би бас хаана ч билээ төрөөгүй ургийн хүйс солино гэж уншаад бас л энд бичиж байсан.

Миний бодлоор энэ бол бусдыг хууран мэхэлж хэдэн төгрөг олох гэсэн оролдлого тэр ч утгаараа хуулийн энэ хүмүүс өмнө хариуцлага хүлээх хэрэгтэй байх. Ийм утгагүй юмыг хэвлэж дэвэргэж байгаа сонингийнхон бас л хариуцлага хүлээх хэрэгтэй болов уу. Зөвхөн дуулианы хойноос хөөцөлдөж үнэн зөв мэдээлэл хүргэх үүргээ мартах нь олон сонины хувьд энгийн үзэгдэл болсон мэт. Энэ талаар хэл ам хийх хүн гарахгүй юм байх даа.

Шотланд нутгаар хэсүүчилсэн нь-2

Алба амины ажилд нухлуулаад хавьд блогдох зав зай гарсангүй ээ. Бодоод байсан шотланд явсан сэтгэгдэл бүдгэрэх тийшээ болчихжээ. Уг нь сайн бэлтгээд чамбай бичлэг хийе гэж бодсон боловч тэр цагийг хүлээвэл мөд ирэхгүй оргиод маргаашийн өөхнөөс өнөөдрийн уушиг гээд хагас хугасаас нь оруулж байя гэж шийдэв.
Аялалын тухай ярихаасаа өмнө Соронзон, Сувдан охин хоёрт амласнаа мартаагүй байгаа шүү гээд дуулгачихъя. Жаахан тэсэж үзээрэй.

Бидний шотланд нутагт буусан анхны хот Хэлэнсбүрг (Helensburgh). Атлантын далайн Firth of Clyde гэх булан (peninsula-гэдгийг ингэж тааж орчуулаад байгаа эсвэл тохой гэх юм болов уу?) д орших 1776 онд байгуулагдсан рашаан сувилалын жижиг хот. Шотлаnдчууд далайн булан тохой эсвэл нуурыг Loch (лоx) гэж нэрлэдэг бөгөөд уг хотын байрлах булан Gare Loch нэртэй юм байналээ. Далайн шорвог агаар амьсгалж хэд хоноход хүүхдүүд маань хоолонд жигтэйхэн орсон.

Хажуу байрны хөршүүд тун найрсаг хэзээний танил хүмүүс шиг мэндэлж, яриа өрнүүлэх нь англид дассан бидэнд сонин байлаа. Хаанаас ирсэнийг маань сонирхоод монгол гэвэл "аан морьтой монгол, нутагтаа морьтой юу?" гэсэн нь бас тэр болгон таардаггүй асуулт байв. Ихэнхдээ "Монгол гэдэг чинь хаана байдаг билээ?" гэсэн асуултанд дассан надад тун аятайхан сэтгэгдэл төрүүлсэн юм. Хөршүүд ярих дуртай ч аялагад нь дасаагүй би хагас хугасxан ойлгох нь бас тиймэрхүү.

Шотланд нутгаар хэсүүчилсэн нь-1

Саяханыг болтол Шотланд бол Англи орны нэг хэсэг юм гэсэн ойлголттой байлаа. Энэ бодлоо шотланд хүнтэй хуваалцсан бол тун эвгүй байдалд орох байжээ. Яагаад гэвэл Их Британи бол бидний ярьж заншсанаар зөвхөн Англи биш харин Англи, Уэлс, Шотланд гэсэн гурван хэсгээс бүтдэг. Шотландчууд бол гарал үүслээрээ англичуудаас тэс өөр юм гэнэлээ. Өнөөгийн шотландчуудын өвөг дээдэс бол Ирландаас нүүж ирэгсэд болоод (хаанаас ч юм ирсэн) далайн дээрэмчид гэнэ. Бодвол викинг гаралтай улс байсан болов уу. Ямар ч гэсэн 11-р зууныг хүртэл кэлтик овгийн скот хэлээр ярьдаг байсан гэх. Орчин үед хүн амын 30% хувь нь энэ хэлээр чөлөөтэй ярьдаг гэсэн баримт хаа нэгтэй харсан санагдана. Бүгд англиар ярих боловч нутгийн өвөрмөц сонин аялагатай, дасаагүй хүн ойлгоход бэрх. Бас нутаг нутгийн аялга хоорондоо ялгаатай гэх, бидний ихэнх цагаа өнгөрөөсөн баруун хэсгийн оршин суугчид тун өвөрмөц аялагатай юм гэнэлээ.

Засаг захиргааны хувьд Их Британи ба Умард Ирландын Вант Улсын бүрэлдэхүүн хэсэг ч эдийн засаг, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагын тогтолцоо англиас арай өөр. Жишээ нь ерөнхий боловсролын сургуулийн бүтэц өөр, өөрийн гэсэн шалгалтын тогтолцоотой. Шотландад оршин суугч хэн бүхэн болоод Их Британиас бусад Европын холбооны улсын иргэд дээд боловсрол үнэгүй эзэмших эрхтэй. Хөл бөмбөг, рэгби гэх спортын төрөлд шотланд Их Британиас тусдаа баг гаргаж өрсөлддөг юм байна. Одоо ч гэсэн тусгаар улс байгуулах хүсэл сонирхолтой хүмүүс нэлээд бий, тусгаар тогтнолын талаар бүх нийтийн санал асуулга явуулах сураг гарч байна лээ.

Ерөнхийдөө англичуудад таатай бус ханддаг юм уу гэж ажиглагддаг. Энэ нь тусгаар тогтнолын төлөөх олон жилийн тэмцэл, түүхээсээ улбаатай болов уу. Энэ жилийн Уимбилдоны аваргын төлөө өрсөлдөж түрүүлчихэж магадгүй гэгдэж байсан шотланд тэннисчин Анди Муррай хөл бөмбөгийн дэлхийн аваргад англи л биш бол хэн ч түрүүлсэн яахав гэж ярилцлага өгч байсан юм гэнэлээ. Хүмүүсийн ааш зан англичуудаас өөр. Илүү нээлттэй хүмүүс санагдсан. Замд таарсан хэн бүхэн бидэнтэй тун найрсаг харьцаж, эртний танилтайгаа таарсан мэт хууч хөөрч байсныг тэмдэглүүштэй. Магад энэ бүхэн мэддэг хүмүүстээ сонин биш байх гэж бодсон ч сэтгэгдэлээ хуваалцахгүй байж төвдсөнгүй. Үзсэн харсанаа дараагийн бичлэгтээ оруулъя.

Эргээд ирлээ

Хүүхдүүдийн зуны амрлат эхэлмэгц хөлөнд хий орчих шиг зүгээр сууж болохгүй хаашаа ч юм яарч алсад одмоор санагддаг. Энэ жил нутаг явах төлөвлөгөөтэй байсан ч визээ сунгуулах гээд паспортаа хураалгасан тул хил давах эрхгүй ч зуны дэлгэр цагт яаж гэртээ суугаад байхав гээд Шотланд нутгаар гурван долоо хоног хэртэй тэнүүлчилж яваад ирлээ. Явсан нохой яс зууна гэгчээр яваагүй газар явж, уулзаж байгаагүй хүмүүстэй таарч, энд байхад сэтгэл яагаад хөндүүр, хөнгөн гунигтай байдгийнхаа учрыг олчих шиг болсон шүү. Ямар ч гэсэн явсан газрынхаа сониноос зураг хөрөгтэй бичлэг бэлдэж байгаа, та бүхэнд сонин байх болов уу гэж бодож байна. Эзгүйд орж гарч байсан та бүхэндээ баярлалаа.

Ах дүү Карамзаов

Миний хамгийн удаан бас хамгийн их догдолж, шаналж уншсан ном. Хугацааны хувьд бараг хоёр жил уншсан байхаа. Зав зай багатай дээрээ уншихад жаахан түвэгтэй орчуулга таарчихсан байсан. Нөгөө талаар сэтгэл эмтэрмээр хэсэгт хүрэхээр цаашаа унших тэнхэлгүй болчих шиг санагдаад хэдэн сарын завсарлага авч байсан юм байна. Уншиж дуусаад Достоевский үнэхээр агуу зохиолч байжээ гэж дүгнэв. Энэ ном хайр сэтгэл, детектив, ах дүү гурвын харьцаа, эцэг хүүхдүүдийн харьцаа, хүн чанарын тухай, шашны гүн ухаан гээд олон параллел үйл явдалыг нарийн холбож нэг зохиолд багтаасан нь гайхалтай.
Хамгийн сул хэсэг хайр сэтгэлийн дүрслэл байсан санагдсан юм байна. Би сайн ухаж ойлгоогүй байж магад ч зохиолд гарч буй эмэгтэйчүүд бүгд сэтгэлийн хөдлөлөөр хайр сэтгэлийн асуудлаа шийдээд байх шиг, нэг тийм хялбарчилсан юм уу гэж бодогдов. Гэхдээ хайртай хүнээ бүхнээс дээгүүр тавьж хүсэн хүлээсэн Груша хүүхний нүдэн дээр хайртай хархүү нь хэн ч биш хувирч байгаа хэсэг үнэхээр гайхалтай. Бодвол Груша тэр болтол өөрийгөө таниагүй, юу хүсч байгаагаа мэдээгүй явсаных юм болов уу.
Уншихад хамгийн түвэгтэй хэсэг (энэ хэсэгт орчуулагч хуучин англи хэл хэрэглэсэн байв) шашны гүн ухаантай холбоотой яриа, домог байсан. Гэхдээ алив сүсэг бишрэл мухар, догматик хэлбэрт орохоор анхны зорилгоосоо хэрхэн өөр болдогийг хэрэв Ийсүс дахиж төрөөд өнөөгийн сүм хийд түүний сэтгэлд яагаад ч хүрэхгүй харин ч сэтгэл нь гонсойх байсан гэсэн санаа өнөөгийн бидэнд ч хамаатай юм уу гэж бодов. Бодоод байхад шашин гэдэг уг үндсэндээ бол хүмүүс бие биендээ хүндэтгэлтэй хандах, нүгэл үйлдэхгүй байх гээд хүмүүсийн харилцааны ёс зүйг тодорхойлсон санаа агуулдаг боловч, яг амьдрал дээр (хүн гэдэг төгс төгөлдөр биш учраас) үндсэн үзэл санаанаасаа хазайж, мухар сүсэг болж хувирах нь элбэг гэдэг санааг Достоевский гуай номондоо дэвшүүлжээ гэж ойлгоод байгаа.
Хүний үзэл санаа төлөвшихөд гэр бүлийн хүмүүжил харилцааны чухлыг бас энэ номноос харж болно. Карамазовын хөвүүд хайр энэрэл гэдгийг мэдэлгүй өссөн нь эргээд тэднийг нэг бол танхай балмад ч юм уу (Митя) эсвэл бэртэгчин, хүйтэн хөндий (Иван) хүмүүс болж өсөх нөхцөл болжээ. Харин Алёшагийн хувьд эхээсээ удамшсан тогтуун зан чанар сүмд олж авсан боловрол нь ах нараасаа өөр хүмүүжил үзэл бодолтой хүн болгосон харагддаг.
Энэ номыг Достоевский дуусагж амжаагүй юм гэдэг. Дуусгаагүй ном ингэж хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлж байхад дууссан хойноо ямар байх байсан бол гэсэн бодол дагуулж төгсөв.

Лондонгийн наадам

Та бүхэн сайхан наадав уу? Бид хэд Лондон хотын монголчуудын наадам үзэж, хуушуур идэж, бөх үзэж ойрын хэдэн жил наадаагүйгээрээ сайхан наадлаа. Хүмүүсийн яриагаар Лондон хотын монголчууд нийлж наадмаа тэмдэглэдэг болоод зургаан жилийн нүүр үзэж байгаа аж. Гучин хоёр бөх барилдаж, хүүхдийн гүйлтийн тэмцээн, шатар даамын тэмцээн, бас сайхан хувцасласан (мэдээж үндэсний хувцас) хүмүүсийг шалгаруулаад ойрд ийм олуулаа цугаласаныг хараагүй бидний сэтгэл хөөрч сайхан байсан. Наадмын талбайн хуушуургүй бол ямар наадам байхав гэдэг, авч идсэн хуушуур ямар сайхан амттай байваа?

Дурдмаар сонин сайхан гэвэл жил жил энэ наадмын талбараас буяны хандиваар боссон машины цуваа Улаанбаатарыг зорин хөдөлдөг юм байна. Унаж очсон машинаа монголд хэрэгцээтэй газар нь хандивлачихаад ирдэг бололтой. Эмнэлгийн түргэн тусалмжийн машин хэд хэд харагдсан. Бас хоёр гурван мотоцикл ч явж байх юм. Харамсалтай нь энэ цувааны нэг жолооч бөхийн барилдааны нэгийн даваанд эвгүй унаж хөлөө бэртээгээд үлдсэн. Их харамсаж байгаа бололтой. Уг нь засуулаар барилдааны арга барил заалгаж наадмын талбайд их л удаан зогссон, балетчин аятай дэвж шаваад их л хөгжилтэй эхэлсэн барилдаан жаахан бүтэлгүй төгсөв.

Charity rallies цуваа дохиогоо хангинуулаад гарахад нь сэтгэл хөдөлж, аль нэг машинд ороод суучихмаар санагдаж байлаа.


Энэ жижиг машинд гурван бадриун эр суугаад хөдөлж харагдсан. Их Британи, Норвег, Ливаны далбаагаар гоёсон харагдана лээ.




Энэ машинд гурван жижигхэн өвөө суугаад хөдөлж байна лээ.


Үндэсний хувцасаар гоёсон хүмүүс их сайхан харагдав. Хүүхдүүд бүр хөөрхөн.






Бөхийн барилдааны сүүлийн даваа.