Илүү амлахын учир...

Амьд домгийн тухай бичлэгт үлдээсэн сэтгэгдэл болоод манай монголын хэвлэлд нийтлэгдэж байгаа мэдээ уншаад энэ тухай илүү ам гаргамаар санагдаад ерөөсөө болдоггүй ээ. Асашорюүг амьд домог гэж нэрлэсэн учраа тайлбарлах нь юуны түрүүн зөв болов уу. Магадгүй англиас амьд домог хэмээн үгчилж орчуулсан нь хүмүүсийн санаанд таараагүй байж мэдэх. Энд би олны танил, хүн бүхэн мэддэг хүн гэдэг талаас нь бодож нэрлэсэн юм. Хамт ажилладаг олон орны хүмүүс нутгийнхаа бас урлаг спортод нэрд гарсан хүмүүсийг нэрлэсэн харагдсан. Харин хүндэлж, шүтэж явдаг хүн гэдэг утгаар нь дурдаагүй юм шүү. Асашорюүгийн хувьд яах аргагүй хамгийн олон хүнд танигдсан монгол хүн гэдэгтэй маргах хүн гарахгүй биз дээ. Би хувьдаа түүнтэй нүүр тулж уулзаж явсангүй тийм болохоор чухам ямар хүн бэ гэдгийг мэдэхгүй. Харин хоёр сар бүр болдог сумогийн тэмцээнд хэр оролцов гэж чих тавин, боломж олдвол бас үзчихдэг хүмүүсийн нэг. Түүнийг зодог тайллаа гэхэд нь арай болоогүй байлаа даа гэж харамссан. Учир нь дэвжээн дээрх энерги, урамтай уран барилдаан хэн хүний сонирхолыг эрхгүй татдаг болохоор тэр. Энэ үйл явдал япон монголын хэвлэлийг шуугиулж зарим нь өмөөрч, зарим нь муулж шар сониноо борлуулах шив дээ.

Харин өнгөрсөн долоо хоногт бас гайгүй нэр хүндтэйд тооцож явдаг "Өнөөдөр" сонинд манай УИX-ын гишүүн Д.Батбаяр сумогийн холбоонд Асашорюүгийн хүн зодсон эсэхийг тогтоох гэж асуулга тавина гэсэн гайхмаар ч юм шиг мэдээ нийтэлсэн байх юм. Нэгд, японы үндэсний спортоос зодог тайлсан нэгний тухай монголын их хурлын гишүүн асуулга тавина гэдэг төр засгийг маань дэндүү доош нь хийсэн хэрэг шиг санагдаад чимээгүй байж болсонгүй. Хоёрт, миний орж мэдээ сэлт үздэг аль ч хэвлэлээр энэ тухай суурьтай судалсан мэдээлэл нийтлэл гарсангүй ээ. Гарсан мэдээ бүр нэг талыг хэт барьсан дуулиан шуугиан маягийн юм байсан нь харамсалтай санагдсан юм.

Бидний амьдарч буй нийгмийн тулгуур зарчмын нэг нь аливаа хүн хийсэн үйлдэлдээ хариуцлага хүлээх явдал юм. Тэр ч зарчмаар Асашорюү болчимгүй зүйл хийснийхээ төлөө зодог тайлах болсон байх гэж би боддог. Тэрхэн зуур тэвчээд өнгөрөх юманд биеэ барилгүй дэмий юм хийлээ гэж өөрөө харамсдаг байж ч болох юм. Нэгэнт олонд танигдсан хүнийхээ хувьд японы хэвлэл мэдээллийнхэнд уучлал гуйсан мэдэгдэл хийсэн байх. Энэ бол байх л ёстой зүйл. Гэхдээ энэ талаар цагдаагийн байгууллагад албан ёсоор тавьсан гомдол байхгүй, хууль хэрэгжүүлэх байгууллагаас түүнийг шалгаж ял тулгасан асуудал бас байгаагүй гэж би ойлгоод байгаа. Дараа нь монголд ирээд хэвлэлийнхэнд өгсөн ярилцлагадаа японд байснаас арай өөр өнгө төрхтэй зүйл хэлсэн нь зарим хүмүүсийн сэтгэлд нийцээгүй бололтой. Их хурлын гишүүн Батбаяр японд ингэж ярьчихаад монголд ирж худлаа хэллээ. Асашорюү худлаа ярьсан эсэхийг тогтоох гэж сумогийн холбоонд асуулга тавина гэсэн маягтай юм ярьсан байх юм. Тэгээд худлаа ярьсаныг нь тогтоогоод яах гэсэн юм бол? Манай монголд Асашорюүгийн үнэн ярьсан эсэхийг тогтоохоос илүүтэй шийдмээр чухал асуудал зөндөө олон бий гэж би бодоод байгаа юм. Асашорюү худлаа хэлсэн байлаа ч манай хуулинд худлаа ярьсан хүний тухай заасан зүйл анги байдаг юм болов уу. Би л хувьдаа дуулаагүй юм байна. Миний хувьд албан тушаалаа ашиглаж өөртөө таалагдаагүй хэн нэгнийг хохироох гэсэн санаа цухалзаад байх шиг. Ямар ч гэсэн манай төрд ийм тэнэг юм хийлгэхгүй эрүүл саруул ухаантай нэгэн бий гэж итгэе.

Энд би хүний эрх чөлөөнд халдсан явдлыг өмөөрч байгаа юм биш шүү. Дээр дурдсанаар би Асашорюүг танихгүй, нүүр тулж, үг сольж явсангүй. Харин сумогийн дэвжээнд үзүүлэх уран мэргэн барилдаан авьяасыг нь хүндэлдэг. Энэ бол сонсох дуртай дуучин, тоглосон киног нь үздэг жүжигчинтэй л адил. Жишээ нь би Amy Winehouse ийн дуунуудыг сонсох дуртай. Харин хүнийх нь хувьд бас мэдэхгүй. Хар тамхи хэрэглэдэг, хэрэг түвэгт орооцолддог мэдээ байнга гарч л байдаг, тэглээ гээд би түүний дууг сонсохоо байчихаагүй. Ингээд бодохоор Асашорюү ч тэр, Amy Winehouse ч тэр өөрт оногдсон ажлаа сайн хийдэг хүмүүс юм. Тэдэнд ажлаа хийхэд нь хэрэгтэй авьяас чадварыг бурхан харамгүй заяажээ. Ялгаа нь сумо олон зуун жилийн турш мөрдөгдсөн нарийн ёс жаягтай, биеэ яаж авч явах нь бас ажлынх нь нэг хэсэг гэдэгт оршиж байгаа юм.

Сумогийн холбооноос Асашорюүд сумо бөхчүүдэд байх ёстой hinkaku чанар байхгүй хэмээн тэмцээн болгоны дараа шүүмжилдэг байв. Зөвхөн сумогийн холбоо ч биш, японы хэвлэл, сумогийн хөгжөөн дэмжигчид ч ингэж байсан юм. Hinkaku нь миний ойлгосноор өөрийгөө болоод бусдыг хүндэтгэх, ёс суртахууны өндөр зарчимтай байх гэсэн утгатай үг (илүү оновчтойгоо орчуулж өгч чадах хүн байвал баярлана шүү). Энэ нь японы уламжлал, соёлтой салшгүй холбоотой. Гэхдээ японы өмнөх аваргууд бүгд ёс журмаа яг таг барьдаг байсан уу гэвэл үгүй юмаа. Хамгийн алдартай аварга Чиёофүнжийг аваад үзье л дээ. Тэрбээр архи ууж, улаан дэнлүүний дүүргээр зугаалдагаараа алдартай байсан. Шөнөжин зугаалаад нар мандахын цагт л дэвжээндээ эргэж ирдэг байсан тухай уншиж байсан юм байна. Китаноуми ч бас ялгаагүй. Тэглээ гээд тэдний hinkaku чанарын тухай хэн ч шүүмжилдэггүй байж. Яагаад гэвэл тэр хоёр хоёулаа япон хүмүүс юм. Асашорюүгийн хувьд япон хүн биш, дээр нь магтан дуулдаг аваргуудынх нь дээд амжилтыг эвдээд ирэхээр япончууд яаж дуртай байх билээ. Зүйрлэвэл наадмын дэвжээнд монгол биш бөх түрүүлэхэд дуртай монгол хүн байхгүй шүү дээ. Тэр байтугай бид чинь угсаа нэгтэй хилийн дээсний нөгөө талд амьдарч буй монголчуудаа ч наадамд барилдуулдаггүй биз дээ.

Асашорюү аваргын хувьд сумо бөхийн дэвжээнээс алдар хүнд хүртсэн хүн тэдэндээ хүндэтгэлтэй л хандах хэрэгтэй. Харь нутагт амь зуух гэж яваа нэгний хувьд алхам бүрээ эргэж харж, бүхнийг тооцохын зовлонг ойлгож л байна. Одоо харин эх орондоо хэрэгтэй юм хийж хэн болохоо харуулах боломж зөндөө байна. Залуу цагтаа японы дэвжээнд аагархаж аваргалж явлаа, зодог тайлаад зон олондоо ихийг бүтээсэн гавьяатай нэгэн гэж дуурсагдах эсэх нь түүнээс өөрөөс нь л шалтгаална. Түүнд тийм чадал бас ухаан бий гэж итгэж, олон түмнээ баярлуулж яваарай л гэж хүсэх байна. Бид ч гэсэн юмыг зөвхөн хар цагаанаар харж талцах хэрэггүй билээ. Ухаан бодол, хүч чадлаа өөр хэрэгтэй юманд зарцуулж эвтэй явах нь зөв биз гэж санах юм.

Могойны шивэр?

Дөрөв хүрэх гэж буй охин маань хэдэн хэлний дунд төөрөлдсөн үү үеийнхнээ бодвол орой хэлд орсон юмдаг. Хэлд орохын хажуугаар биеэ дааж сурах гээд хэрхэндээ түүртэж яваа юм хөөрхий. Хөөрхий гээд байсан бас хүний хөөрхийлж байгааг тэрүүхэндээ чадамгай далимдуулаад амжина. Орой болохоор хүний өвөрт яажшуухан орчихдог юм билээ гэж бодлоо уралдуулж, миний өрөөнд ийм тийм амьтан байна, айж байна гэх мэт шалтаг тоочно.
Нэг орой миний орон дотор могой явж байна гэж гомдоллов. Хаанаас даа охин минь, могой энд байхгүй шүү дээ гэж тайлбарлаад хөнжлийг нь сөхөж харуулав, орон доогуур нь шагайлгав. Маргааш нь харин
- ээжээ, миний орноос могойны шивэр үнэртээд байнаа гээд хошуугаа цорвойлгов.

Сургууль дээр нь эрэгтэй эмэгтэй хүүхдүүдийн тухай ярьж л дээ. Манай хүн ирсэнээ өөрийгөө заагаад би бол эмэгтэй, агаа бол эрэгтэй гээд их сүрхий. Би:
- Аав чинь? гэвэл
- Эрэгтэй гээд л их додигор хэлж байна.
- Би юу билээ гээд өөр лүүгээ заавал, над уруу нухацтай гэгч харсанаа:
- Та бол ээжээ шүү дээ. гэв.

Амьд домог

Монголд амьд сэрүүн байгаа домог болсон хамгийн алдартай хүн хэн бэ? гэсэн асуултанд хариулах гээд чадахгүй мунгинаж сууна. Тэр өдөр Асашорюү зодог тайллаа гэсэн мэдээ уншсан болохоор тэр үү, Асашорюү л мөн байх гэж санагдах. Өнгөрсөн зун даа эндхийн "The Guardian" сонин хагас бүтэн сайны хавсралтаараа дэлхийн бүх орны тухай танилцуулга хэвлэж билээ. Тэнд бас тухайн орны амьд домог гэсэн хэсэг байсан санагдана. Монголын хэсэгт миний мэдэхгүй хүний нэрийг хүүхдийн зохиолч гээд тавьчихсан байж билээ. Тэр хүн сайн зохиолч нь үнэн болоод нэр нь гарсан биз, гэхдээ амьд домог гэхээр миний хувьд хөгшин залуу хэн ч бай таньдаг байх ёстой болов уу гэж бодогдоод байх юм.
Би миний хувьд домог гэж нэрлэх хүндэлж явдаг хүмүүсээ жагсааж үзлээ. Чингис хаан, Ринчин, Эрдэнэ, Лодойдамба, Норовбанзад, Цагаан Цэгмид гээд урт жагсаалт болж буй ч тэд бүгд биднийг орхиод явчихсан хүмүүс байх юм. Энэ бидний хэн нэгнийг амьд байхад нь ойшоодоггүй зангийн уршиг юм болов уу? Таны хувьд тэгвэл өнөөгийн монгол амьд домог хэн бэ? Дэлхийн олон оронд тархан суугаа бас нутагтаа амьдарч байгаа монголчууд хэр санаа нийлэх бол гэсэн сониуч бодол төрөөд та бүхнээс асуухаар шийдэв. Хариугаа сэтгэгдлээр үлдээнэ үү?

Шинэ оны мэнд!!!

Зүс үзээгүй ч дотно танил болсон найз нөхөддөө болоод манайхаар орж гардаг хэн бүхэнд ирж буй шинэ оны мэнд хүргэж, ирэх онд амжилт бүтээл, эрүүл энх, аз жаргалаар дүүрэн байх болтугай гэж ерөөе.

The name of the rose

Умбэрто Эко хэмээх италийн түүхчийн бичсэн анхны роман гэнэ. 1327 онд италийн уулархаг нутагт байрлах хийдийн (abbey) лам нар учир битүүлгээр үхнэ. Хэргийг мөрдөх үүрэг авсан Баскэрвиллийн Уйллиам хэмээх бэнэдэктин ( Benedictine) лам түүний туслах Адсо нарт оногддог. Хийдийн лам нарын амьдрал болоод шашны гүн ухааны тухай сонирхолтой өгүүлсэн санагдсан. Дээр нь тэр үеийн ном хэвлэх аргачлал, хийдийн барилгуудын тухай бичсэн хэсгүүд бас их сонин байлаа. Энэ номоор Шон Коннорын тоглосон ижил нэртэй кино хийсэн нь бас олны таашаалд нийцсэн гэдэг (би өөрөө үзээгүй юм). Нууцлаг хэргийг мөрдөөд учиг тайлагдахад хэрэг гарах шалтаг нь харин инээдтэй өчүүхэн зүйл байсанд жаахан гонсойсон юмдаг. Энэ номыг шашны гүн ухаан талаас нь шинжилж бичсэн олон өгүүлэл хэвлэгдсэн юм билээ. санаа нь бас сонин л доо. Мухар сүсэг эсвэл муйхар зангаас болоод Аристотелийн бичсэн ховор бүтээл үгүй болж байгаа юм. Ер нь ямар ч шашны номлолыг явцуу өнцгөөс харж түүндээ нийцүүлэх гэсэн санаа ямар их хор уршиг тарьж болох вэ гэдгийг хэлэх гэсэн болов уу гэж би дотроо дүгнэв. Нөгөө талаар сүм хийдийн тогтолцоо эрх мэдэл, эд баялагтай орооцолдоод ирэхээр уг шашны гол зорилго сайхан бүхэн үгүй болчихож байгаа юм уу. Дээд лам нар эрх мэдлээ булаацалдаад ирэхээрээ насаараа ядуу байж сүсэгтэн олонд үйлчлэх тангарагаасаа няцаж, хүн юм хойно улам шунаж билгийн нүд нь сохорчихов уу гэлтэй.
Нэг ийм номыг шотландад өнгөрөөсөн бороотой хэдэн өдөр уншсанаа мартахаасаа өмнө тэмдэглэж авсан нь энэ.

Germinal

Дунд сургуулийн уран зохиолын хичээл дээр социалист реализмийн том төлөөлөгч Эмиль Золягийн тухай үзэж байсан санагдана. Түүний бичсэн "Урхи" гэдэг зохиол (англи орчуулгын нэр нь "The drunkard" гэдэг юм билээ) тухайн үедээ надад их хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлж билээ. Энэ ном Les Rougon-Macquart хэмээх хорин боть цувралын нэг байсныг хожим олж мэдсэн. Урхи номын гол баатар Жервеза хүүхний хүүгийн тухай бичсэн Germinal (монгол орчуулга байдаг эсэхийг мэдэхгүй болохоор нэрийг монголчилж төвдсөнгүй) гэдэг номыг саявтар олж уншсан юм. Энэ зохиол Золягийн хамгийн шилдэг бүтээлд тооцогддог юм байна.
Арван есдүгээр зууны сүүлд Францын хойд хэсэгт орших нүүрсний уурхайн ажилчдын ажил хаялт, уурхайчдын амьдралын хатуу хөтүүг нүдэнд үзэгдтэл бичжээ. Өлсгөлөн, баялaгийн шударга биш хуваалт, хүнд хүчир ажилд нухлагдсан хүүхэд эмэгтэйчүүд ерөнхийдөө хар бараан амьдрал... Ном хүнд хэцүүг дүрсэлж эхлэхэд нь хойшоо дээрдэх болов уу гэсэн горьдлого тээсээр цааш уншвал улам дордох юмаа. Ном дуусахад сэтгэл нэг тийм гунигтай хөндүүр болчих шиг санагдсан. Золя энэ номоо бичихийн тулд өөрөө олон уурхайгаар явж, уурхайчидтай уулзсан юм гэдэг.

Үхрийн бөөрөн үргэлжлэл

Мартсанаа санаад үргэлжлүүлбэл... BBC телевизээр "Дэлхийг ная хоногт тойрсон нь" гэдэг цуврал нэвтрүүлэг гараад дуусав. Олны танил арваад хүн хоёр хоёроороо буухиалан ная хоногт дэлхийг тойрохдоо монгол нутгаар дайрч байх юм. Монголоор дайрч яваа хоёр малчин айлд саатангаа тэмээ сааж, ямааны боодог амсаж байх юм. Аль нутгийг нь хэлж мэдэхгүй сумын бололтой наадам таарч аялаж яваа залуу бас барилдаж үзэж байна. Даанч хамраа гэмтээчих шиг болсон. Үгүй яахав хүний нутагт нутгийн минь тасархай дотно сайхан санагдсаныг хэлэх хэрэггүй бизээ. Британид байгаа хүмүүс BBC iPlayer дээр үзэж болох юм байна лээ шүү.
Телевиз гэснээс манайх гэдэг айл зурагтгүй болоод жил тойрох гэж байгаа юм байна. Энд нүүж ирээд л зурагт аваагүй өдий хүрчихэв. Сүүлийн үед хүүгийн талаас хүчтэй шахалт үзүүлж байгаа учир нэг юм бодох болсон бололтой. Зурагтгүй амьдрал их таалагдаад байгаа ш дээ. BBC сувгийн нэвтрүүлгийг интенетээр үзэж болно. Нэгэнт зурагт байхгүй юм чинь яг л сонирхсон нэвтрүүлгээ л үзэхээс хэрэгтэй хэрэггүй бүхнийг үзэж дөрвөлжин хайрцаг ширтэж суухгүй тэр хэрээрээ цаг хэмнээд байгаа гэж бодогдоно.

Аа тийм сар орчмын өмнө дөө, Жеимс Уотсон (James Watson) авгайн лекцэнд суусан юм байна. Уг нь бол үе үе болчимгүй юм ярьж хэвлэлийн бай болдогийг нь бодоод юу ярих бол гэж хэрэгт дурлаж очсон юм. Очсон хойноо мундаг хүн бол мундаг л байдаг юм байна гэж ойлгоод гарсан. Ная гарчихаад "Би хорт хавдарыг эмчлэхсэн гэж мөрөөддөг" гэж ярьж байх. Зүгээр мөрөөдөх биш бас шинэ соргог асуудал онол дэвшүүлж байна лээ. Яахав энэ санаа үнэн зөв эсэхийг цаг хугацаа харуулах биз, харин миний хувьд урд өмнө сонсоогүй олон сонин дуулсан нь их олзуурхууштай санагдсан юм байна. Хорин тавхан насандаа том нээлт хийсэн хүн мундаг байхаас яахав дээ.
Нээрээ бас Гордон Брауны тухай хэдэн үг бичихсэн гэж бодоод байгаа. Миний бодлоор тэр тун азгүй ерөнхий сайд боловч улс төрч биш жинхэнэ төрийн хар хүн шиг санагддаг (хар хүнийхээ үгийг зээлдэв). Азгүй гэдэг нь ерөнхий сайд байх хугацаа нь эдийн засгийн хямралтай давхацсан учраас тэр. Уг нь ийм л хүн төр толгойлж баймаар снагдаад байгаа юм даа. Ирэх жилийн сонгуулиар эрх барьж байгаа хөдөлмөрийн нам сонгогдож чадахгүй болов уу гэсэн таамаг яваад байгаа. Өрсөлдөгч консерватив намын дарга харин ёстой гулжганасан улс төрч. Хүмүүс яагаад энэ ялгааг олж харж чадахгүй байнаа?


Хэ хэ сурсаныг сураар боож болохгүй хойно жаахан улс төржөөд авлаа. Дараа энэ тухай зав гарахаар тухтай бичнээ. Бичлэгээ харсан баахан харчуудын зураг болчихсон байх шив.