Гластонбурийн хөгжмийн наадам

Их Британийн зуныг хөгжмийн наадмууд үгүйгээр төсөөлөх аргагүй. Рок, поп, метал, панк, сонгодог, жаз, ардын язгуур, электрон хөгжмийн гээд байж болох бүх жанрын 116 наадам болдог гэсэн тоо википэдиад байх юм. Хөгжмийн наадмууд өнгөрсөн зууны далаад онд үүссэн хиппи хөдөлгөөнтэй холбоотой. Анхандаа хөгжил бол мөнгө олох хэрэгсэл биш харин олон нийтийн хүртээл байх ёстой гэсэн үзэл баримтлалаас үүссэн гэдэг. Өдгөө хамгийн алдартай Гластонбурийн наадамд дунджаар 3-4 хоног үргэлжилж, 150000 хүн оролцдог гэсэн баримжаа бий. Задгай талбайд зассан 2-3 тайзан дээр 3-4 хоногийн турш дуртай хөгжмөө амьдаар сонсох нь сайхан хэрэг. Энэ жилийн Гластонбурийн наадамд олны танил U2, Beyonce, Coldplay, Pulp, Elbow, Paul Simon гээд (таньдагаас) олон хамтлаг дуучид ая дуугаа өргөж, оролцогчид бороо шавар хайхралгүй сайхан нааджээ.

Наадмын үзэгчдийн сонирхолтой зурагндуудыг интэрнэтээс хуулж тавив (өөрөө яваагүй учир өөр арга байсангүй).

Усны гутал тун чухал гоёо...

Эр эм өндгөн эс?

Би тавдугаар ангидаа эм бэлгийн эс өндгөн эс, эр бэлгийн эс сперматозойд гэж заалгаж байлаа. Харин Өнөөдөр сонины үрийн банкны тухай нийтлэл эр эм өндгөн эс гэж ташаарсан байх юм. Магадгүй онлайн сонин гээд хяналт сул байх л даа гэхдээ л ийм бүдүүлэг алдаа гаргаж болохгүй шүү дээ. Цаашлаад бэлгийн эс болоод хуруу шилэнд бий болсон хөврөлийг сольж холин андуурсан байна. Англи хэл халтар хултар мэддэг хүмүүс хаа нэгтэй нийтлэгдсэн мэдээг сайн ойлгоогүй байж бүдүүн тойм орчуулаад тавьсан бололтой юмаа.

Саяхан л Л.Түдэв гуайн нөхөн үржихүйн тухай өгсөн ярилцлагын тухай бодлоо хэлсэн билээ, гэтэл "Энэ тухай доктор Л.Түдэв “Эмнизмийн үе эхлэх гэж байна. Эхийн эрхт ёс тогтох нь. Хүүхэд тогтоох чадваргүй эр маш их болсон. Эрчүүдийн чалх доройтож байна” гэж ярианыхаа завсарт дурдаад өнгөрснийг саналаа" гэсэн байх юм. Би Түдэв гуайг зохиолч хүн гэж бодсон ойрдоо нөхөн үржихүйн мэрэгжилтэн болсон болтой юмаа. Ямар ч баримтгүй, судалгаагүй ийм айхавтар дүгнэлт гаргаад байхыг "их зоригтой" хүн гэхүү юу гэхэв?

Эдээрээ оролдвол....

Цөмийн хаягдал монголд агуулж болзошгүй тухай мэдээлэл сэтгэл өвтгөнө. Миний ойлгосноор нэг талаас АНУ, Японы засгийн газар, хэвлэл мэдээлэл ийм яриа болсон гэх, харин манай Монголын засгийн газар ийм юм огт болоогүй ш дээ, тэд нар биднийг гүтгэж байна гэсэн шүү юм яриад сууж байх юм. www.golomt.org сайтанд ийм яриа хэлэлцээ болсон гэдгийг баримттай мэдээлсэн байхад үгүй гээд тас гүрийгээд байгаа манай засгийн газар яасан ч арчаагүй юм бэ гэмээр. Японы хэвлэл л бидний төлөө дуугарч засгийн газраа шүүмжилж байх шив. Мэдээж ямар ч хор уршиггүй байсан бол хаа холоос монгол уруу тээвэрлэж булахын хэрэг юу байх билээ. Өнгөрсөн долоо хоногт Нью Мэксик муж улсад гарсан хээрийн түймэр цөмийн хаягдал булсан цэг уруу нэлээн ойртож тэндхийн засаг захиргааг нэлээн сандаргасан нь булаад мартчихаж болохгүй эд гэдгийг харуулаад байнаа даа.

Миний хамгийн гутарч байгаа зүйл энэ талаар их хурлын нэг ч гишүүн асуулга тавьсангүй ээ. Сэжигтэй аргагүй чимээгүй байгааг бодохоор аль хэдийн тохироод урдчилгаа мөнгө аваад идээд уучихсан байж чадах л хүмүүс гэсэн хардлага төрүүлээд байгаа юм. Манайд цөмийн хаягдал булах эрх зүйн боломж байхгүй (номоороо бол), харин хуулиа эргэж харна гээд байгаа нь боломжтой болгож үүд хаалгаа нээх гээд байх шиг. Уг нь энд л эх орон, ард түмэн гэж цээжээ дэлдэгч гишүүд ач тач үзэлцэж уг үндсийг нь ухаж малтмаар гэж санагдаад болдоггүй ээ.

Дүлий дүмбэ оргиод оргиод байгаа засгийн газрыг хаячихаад АНУ, Японы элчин сайдын яaмдын өмнө эсэргүүцэл илэрхийлбэл ядаж л тавгүйцэх байлгүй дээ. Баян чадалтай улсын иргэд л эрүүл орчинд амьдрах эрхтэй болчихсон юм шиг. Монголчууд бид хаягдал бий болгосон цөмийн энэргиэс ямар ч ашиг олоогүй, бидэнд юу ч наалдаагүй байхад хог шаарыг нь агуулж ирээдүйгээ бүрхэг болгох ёстой билээ? Ингээд бодохоор бидний эрх америк, япон болоод хогоо монголд агуулахыг санаархаж буй хэн бүхний дор орчихоод байгаа биз. Мөнгө төлөх юм гэх, эрүүл мэнд, хүн амын амьдралын баталгаанаас илүү үнэтэй мөнгө гэж байдаг юм уу. Хүүхэд байхад авга эгч маань эдээрээ оролдвол эвдэхийн тэмдэг гэдэгсэн, зүв зүгээр байгаа хангай дэлхийг онгичиж, хор булаад юу хийнэ. Ингэж байж ирээдүйд цөмийн энерги ашиглах боломжтой болно гэх, дагуулах эрсдэл нь дэндүү их. Түүний оронд нөхөн сэргээгдэх энергийн үүсвэрт хөрөнгө оруулж, тийм үйлдвэрлэл, технологи боловсруулахад анхаармаар. Цөмийн түлш хийдэг болбол хаягдалыг нь бид өөрсдөө агуулах асуудал босч ирнэ. тэртээ тэргүй ухаад эхэлчихсэн баялаг байна, зөв зарцуулаад, хүндээ хөрөнгө оруулбал сайхан амьдрах боломж нь бий болчихно. Тийм болохоор байгаагаа болгоод цөмийн асуудлыг аюулгүй болгох чадвар, технологи бий болтол хойшлуулбал яасан юм. Газар дэлхий дээр зөвхөн бид амьдраад дуусахгүй, бүгдийг ухаж идчихээд үр хүүхэддээ бид чинь юугаа өвлүүлэх болж байнаа?

Цаашдаа бусдын сарвайсан болгоныг алга тосож авахаа больё, тэр тусалмж нь эргээд тэдний ашиг сонирхолдоо хүрэх нуман тулгуур болчихоод байна шүү дээ. Манжийн хаад цол хэргэмээр монгол ноёдыг урхиддаг байсан нь АНУ Элбэгдорж ерөнхийлөгчид ямар ч билээ шилдэг лидэр шагнал олгосноор давтагдаад байна уу даа. Шагналыг нь авчихсан хүн өөрийнхөө (монгол хүн гэдэг утгаар оруулав) төлөө чангахан дуугарах эрхгүй болчихоод байгаа юм биш үү. Харийн төр бидний эрх ашгийг хэзээ ч чухал гэж үзэхгүй. Өөрийн нутаг орондоо хэрэгтэй зүйл хийснээр ажил нь дүгнэгдэж, дахин сонгогдох боломж нэмэгдэнэ. Америкчууд хөөрхий монголчуудыг аварсан баатар билээ гэж нэгнийг магтахгүй, харин хортой хогноос салгаж өгсөн гээд нэгнээ магтаж урамшуулна шүү дээ. Харин манайд бол гадны эрх ашгийн төлөө хөлөө хугалчихийн дайтай л юм болох. Ай тэгээд чадалтай хэмээн аархах улсыг аргалаад гарчихдаг гүйлгээ ухаан, холын хараатай хүн манай төр засгийн толгойд ер нь алгаа. Бүгдээрээ л өнөөдөр би баяжвал бусад нь хамаагүй гэсэн уралдаан тэмцээний тамирчид юм уу хайшаа юм.

Ер нь ингээд гадагшаа явж гарын үсэг зураад байгаа гэрээнүүдий жагсаалт, чухам яг юу тусгасныг мэдээлдэг, тэр мэдээллийг сонирхсон иргэн бүр үзэх боломжтой байх хэрэгтэй юм шигээ. Тэгвэл ийм яриа хэлэцээ болсон эсэх, хэн гээч гарын үсэг зурсан нь тодорхой болно шүү дээ.

Ингэхэд Улаанбаатарын том сурталчилгааны самбар түрээслэх үнэ хөлс ямар байдаг юм бол? Чадал хүрвэл хотын төвийн хэдэн самбарт энэ цөмийн хаягдалын тухай баримтыг нь томоор бичээд тавьчих юмсан. Дарга нар хажуугаар нь өдөр бүр гарна, айхгүй ч аягүй гэгчээр бага ч гэсэн дарамт болох болов уу?

Байгаа газраараа жишээ авбал ямар нэг ийм том асуудал болоход парламэнтийн хурлаар шуурхай асуулга тавьдаг. Ерөнхий сайд болоод сөрөг хүчний удирдлага болсон бүхнийг нягтлан асууж мэтгэлцдэг юм. Дор сонин байх болов уу гээд нэлээн дээхнэ болсон төсөв хэлэцэх мэтгэлцээний видеог уг ингэж л асуудлыг олон талаас харах хэрэгтэй юм гэдгийг үзүүлэх гэж оруулав. Төр барьж байгаа тал нь гаргасан боловсруулсан төслөө танилцуулна, сөрөг хүч нь бид засгийн эрхэнд байсан бол ингэж асуудлыг шийдэх байсан гээд өөрсдийн хувилбарыг мэдүүлнэ. Энэ нь сонгогчид өөрсдийн тойргийн гишүүд яаж ажиллаж байгааг дүгнэх боломж олгоно. Дашрамд дурдахад хурлын танхимд компьютэр, гар утас барьж орохыг зөвшөөрдөггүй юм гэнэлээ, харин саяхнаас таблэт компьютэр оруулах зөвшөөрлийн талаар ярьж байгаа юм билээ.

Энэ голын ширээ насанд хүрсэн хоёр хүний гар, хоёр сэлэмний урттай, дээхнэ үед маргаан халж сэлэм сугалах тохиолдол гарч байж, тэр цагт хэн хэн нь өртөхгүй арга хэмжээ авсан нь тэр гэнэ.

Үр хөндөлтийг яаж бууруулах вэ?

Өнөөдөр сонин сүүлийн хэдэн сар үр хөндөлтийн тухай эрүүл мэндийн байгууллагын удирдах ажилтан, эмч, мэрэгжилтэн, засгийн газрын гишүүд, парламэнтийн гишүүд гээд олон хүн хамарсан санал солилцох яриа хэлэцүүлэг өрнүүлж байгаа нь сайшаалтай. Өнгөрсөн долоо хоногт олны танил хүндэлж явдаг зохиолчдын нэг Л. Түдэв гуай мөн энэ асуудлаар уг сонин ярилцлага өгчээ.

Үр хөндөлт нөхөн үржихүй гэдэг хүн болгон санал нийлдэггүй ярвигтай асуудал. Нэг талаасаа эмэгтэй хүний эрх, нөгөө талаас үр хөврөлийн эрх ашиг, хүний амь насны хэрэг болчихоод байдаг. Дээрх хэлэлцүүлэгт оролцсон хүмүүсийн санаа бодлыг сонсоод байвал хориглох, хязгаарлах нь зөв гэсэн үзэл бодол дийлээд байх шиг. Санаа нь хэрвээ үр хөндөлт хориотой байсан бол монголын хүн ам өдийд 4 сая хүрэх байсан, үр хөндөлт чөлөөтэй байгаа учраас хүн ам дорвитой өсөхгүй байна, цаашлаад хорих хэрэгтэй гэсэн үзэл цухалзаад байх шиг. Миний бодлоор энэ арай өрөөсгөл дүгнэлт шиг санагдаад байгаа юм. Нэгдүгээрт, үр хөндөлтийг хүн амын өсөлттэй шууд хамааруултай гэж үзэх буруу, хоёрдугаарт, хэрэгцээ нь байгаа учраас үр хөндөлт хийдэг эмнэлэг олширсон, нэгэнт хэрэгцээ байгаа учраас хориглоод асуудал шийдэгдэхгүй ээ. Хууль бусаар үр хөндөөд эхэлнэ, тэр хэмжээгээрээ бүр олон хүн эрүүл мэндээрээ хохирно. Үгүй дээ боломжтой нэг нь хятад уруу явчихна биз дээ.

Үр хөндөлт гэдэг тийм сайхан хүн дурлаад байх зүйл биш. Энэ талаар гүн ухаантан, шашин, төрийн зүтгэлтнүүд хангалттай маргаад нэг тийш шийдэж чадаагүй байгаа нь нууц биш. Үр хөндөлтийг хуулиар хориглосон улсуудад ялангуяа ядуу дорой африкийн орнуудад гэр орондоо, эмнэлэгийн бус аргаар үр хөндөлт хийж амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирсон эмэгтэйчүүдийн тоо өндөр байдаг нь хориглоод асуудал шийдэгдэхгүй гэдгийг бэлэхнээ харуулаад байгаа юм.

Манайд ерээд он хүртэл үр хөндөлт хориотой байсан хэдий ч энэ бас тийм ховор үзэгдэл байгаагүй шүү дээ. Жирэмслэлт зогсоох найдвартай аргуудын тухай нэг их нууж хаалгүй ярьцгаадаг л байсан, одоо ч үр хөндөлтийг нэг их сүртэй юм биш гэж үздэг нь нууц биш. Харин бид энэ асуудалд арай прагматик хандаж, Хойд Америк, Европтын орнуудын жишээгээр урдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах нь илүү үр дүн өгнө гэж хувьдаа бодоод байгаа юм. Дэлхийн хэмжээгээр нөхөн үржихүйн талаар сургуульд бага ангиас нь эхэлж заасан орнуудад (Скандинав, Умард Европын орнууд) хүсээгүй/төлөвлөөгүй жирэмслэлт, үр хөндөлтийн тоо цөөн байдаг нь мэдлэг хэр чухлыг харуулж байгаа хэрэг. Хүүхэд тээх насны насны эмэгтэй эмчид үзүүлэхэд жирэмсэнээс сэргийлэх ямар арга хэрэглэдэг вэ гэж заавал асуугаад энэ талаар зөвлөгөө өгдөг бөгөөд жирэмсэнээс сэргийлэх эм, хэрэгсэл үнэгүй олгодог. Ийм үйлчилгээ хүн бүрт хүрч чадвал хориглосон хориглоогүй үр хөндөлтийн хэрэгцээ буурна, тэр хэмжээгээрээ эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд сайжирна. Тоо чанарын талаар бас бодох л хэрэгтэй. Манайд эмэгтэйчүүдийн жирэмсэлээс сэргийлэх гол арга нь үр хөндөлт болчихоод байгаа нь худлаа биш. Энэ тал дээр эмч, эмнэлгийн ажилтан нар санаа тавьж ажилламаар харагддаг. Үнэн зөв мэдээлэл, зөвлөгөө өгөх тал дээр тааруу, эмчтэй ганцаарчилж уулзах боломж ховор (нэг өрөөнд таних танихгүй олон хүн шавчихсан байдаг). "Жирэмсэн юм уу, яах гэсэн юм, авахуулах юм уу?" гэж хамгийн түрүүнд асуудаг нь гажуудлыг бэлэхнээ гэрчилж байгаа биш гэж үү.

Магад ингэлээ гээд хүн амын өсөлтийн асуудал шийдэгдэхгүй шүү дээ гэж маргах нэгэн гарах байх л даа. Энд гэр бүл хэдэн хүүхэдтэй байх нь эдийн засгийн байдалтай шууд хамааралтай гэчихвэл нэг их алдаа болохгүй биз. Өнгөрсөн нийгмийн үед эдийн засгийн хувьд ирээдүй ямар нэг хэмжээгээр баталгаатай байсан нь хүн амын өсөлтөнд таатай нөлөөлсөн. Сургууль цэцэрлэг, эмнэлгийн туслалцаа, дээд сургуульд хамрагдахад мөнгөний хэрэгцээ байсангүй ээ. Хүүхэд гаргаад эргээд ажилдаа орох баталгаа байсан учраас хүүхэд гаргахад цааргалаад байх зүйл байсангүй. Харин ерээд онд төрөлт буурсан нь ирээдүйн баталгаа байхгүй, мөнгөөр бүх юм хэмжигдэх болсонтой холбоотой. Сүүлийн хэдэн жил харин эдийн засгийн өсөлттэй уялдаад төрөлт нэмэгдэж байгаа шүү дээ. Үүнтэй холбоод нэг жишээ татъя. Их Британий хөдөлмөрийн нам арваад жилийн өмнө хүүхдийн ядуурал бууруулах хөтөлбөр хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд уг хөтөлбөрийн хүрээнд хүүхэдтэй гэр бүлд татварын хөнгөлөлт үзүүлж, орлого багатай бол цэцэлэрлэгийн төлбөрийн тодорхой хэсгийг төрөөс даах гэх мэт хүүхдийг дэмжих олон арга хэмжээ авсан юм. Хэдий энэ бодлого төрөлт нэмэгдүүлэх зорилт тавиагүй ч өнгөрсөн хүн амын тооллогоор нэг эмэгтэйд ноогдох хүүхдийн тоо эрс өссөн гэдэг. Ингэхээр хүн амын өсөлтийн хөшүүрэг эдийн засгийн баталгаатай байдал гэж харагдаад байгаа биз?

Амьдралын төвшин дээшилж, ирээдүй баталгаатай болохын цагт хүүхдүүдээ тойруулан суулгаад жаргаж суух нь эмэгтэй хүн бүрийн мөрөөдөл биш гэж үү? Тэрнээс өдөр хоногоо аргацааж, маргааш юу болохоо мэдэхгүй байхад олон хүүхэд гарга гэж шаардах утгагүй. Төрөх эмнэлэгт ор байхгүй, цэцэрлэг, сургуулийн багтаамж хэтэрчихсэн гэсэн хэрүүл яваад л байдаг, хүн амаа өсгөе гэж байгаа бол хүүхэд амьдрах, сурах таатай орчныг нь бий болгох хэрэгтэй гэж санах юм.

PS: Түдэв гуайн яриагаар эхэлсэн хойно "...Буруу нь юу байх вэ. Уг нь байх л ёстой юм. Гадаадад дунд сургуулийн ахлах ангийнханд евгеникийн хичээлийг заадаг. Хүнд байгалиас олгосон ганц үйлдвэрлэлийг яаж боловсон болгох тухай хичээл л дээ. Энэ олон улсын хэллэгийг би угсаа зүй гэж орчуулсан, бас л онохгүй байгаа юм. Насанд хүрсэн хүмүүсийн бэлгийн харьцааны соёлыг заадаг хичээл оруулахыг Боловсролын сайдад ч хэлж байлаа. Гэтэл хөтөлбөрт нь байхгүй. Оросууд нэг хэсэг эсэргүүцэж байгаад заадаг болсон л доо. Хүн хуц, ухна шиг байж болохгүй шүү дээ, ухаантай юм бол. Монголчууд евгеникийн соёл байхгүй. Гэтэл хүүхэд олохгүй байх маш олон хэрэгсэл гарчихсан. Өөрийгөө хүндэтгэдэг хүүхэн бүр тэрийг мэдэж, ашиглах хэрэгтэй шүү дээ." гэснийг уншаад гайхав. Евгеник нь "хүн амын удмын санг селекцийн аргаар сайжруулах" онол юм шүү дээ. Сонгодог жишээ нь фашизм... Америкчууд өнгөт арьстан, ядуу зүдүүчүүдийг хүчээр үргүй болгох ажиллагаа явуулж байсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш харин ийм үзэлд шүммжлэлтэй хандах болсон. Монголд ийм соёл байхгүй нь харин ч бахархууштай хэрэг. Өнөө үед ийм онол номлодог улс байдгийг дуулаагүй юм байна. Ярилцлага авсан сэтгүүлч тодруулж асуугаагүй нь харамсалтай.

Цаашлаад эрэгтэй эмэгтэй хоёул байж хүүхэд олдог атал эрчүүдийн хариуцлагын талаар нэг ч үг унагаагүй нь бас сонин. Уг нь Түдэв гуай шиг олны хүндэтгэл хүлээсэн хүн бас л хариуцлагатай ярилцлага өгөх хэрэгтэй шүү дээ.

Тулгаагийн булан

Хүүгээ монголоор бичих сонирхолтой болгохын тулд нэг ийм булан нээлээ. Анхны бичлэг гэж нэг ийм онигоо оруулж байна.

Нэг өдөр Америкийн CIA, Израйлийн Моссад, Зөвлөлт Холбоот Улсын КГБ нар хоорондоо хэн нь хулгайч барихдаа илүү сайн бэ гэж маргажээ. Маргааныг таслахын тулд Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагын ерөнxий нарийн бичгийн дарга нэгэн туулайг ойд тавьжээ. Дарга, "Xамгийн богино xугацаанд энэ туулайг барьсан нь xамгийн шилдэг байгууллага болно." гэжээ. Хамгийн түрүүнд Америкийн CIA туулайг хайx болов. Тэгээд л бааxан мөрдөгч багаж ойгоор тараагаад, бүx ургамал, чулуу болгоноос ярилцлага аваад, 14 тэрбум доллар, 6 сар зарцуулсаны дараа, "туулай гэдэг амьтан энэ дэлхий дээр байхгүй" гэсэн дүгнэлт гаргажээ. Дараа нь Израйлийн Моссадынхан ой руу орж 14 xоног xэртээ хайгаад залхуу нь хүрээд ойг тэр чигээр нь шатаагаад туулайг алчихжээ. НҮБ ын дарга өөр нэг туулайг өөр ойд тавихад ЗХУ ын КГБ ой руу ороод 20 минутын дараа "За за би туулай болъёоо" хэмээн уйлагнасан, хөх няц болтолоо зодуулсан баавгай дагуулан гарч иржээ.

Ном унших тухай хэдэн үг...

Сэтгүүлч, орчуулагч Д. Оюунчимэгийн уйгагүй хөдөлмөрийн үр, хүүхдийн уран зохиолын "Эрдэнэсийн сан" цуврал хэвлэгдсэн тухай өнгөрсөн сард дуулаад их баярлаж билээ. Унших ном зохиолын сонголт их байх нь хүүхдүүд номонд дуртай болох, цаашлаад сэтгэн бодох чадвар хөгжих, хүнлэг энэрэнгүй болж хүмүүжихэд нөлөөтэй гээд сайн талыг тоочоод баршгүй билээ. Унших ном бэлэн байх сайн хэрэг, харин хүүхдүүдэд ном унших, уншсанаа задлан шинжлэх чадвар хэрхэн олгох талаар хэдэн илүү үг нэмэрлэмээр санагдсан юм. Энэ бол миний өөрөө бодоод олчихсон зүйл биш харин эндхийн англи хэл, уран зохиолын хичээл, шалгалттай холбоотой ажиглалт болно.

Манай хэвлэлүүд тийм тийм улс орны дунд сургуульд заавал унших ёстой номын жагсаалт гэж их ярьж бичих нь жаахан ташаа хэрэг юм уу гэж бодогддог. Америк, Англи, Шотландын аль ч сургуульд ийм номнууд заавал унш гэсэн жагсаалт ирж байсангүй ээ. Харин "Recommended list " гэж бий, энэ нь уншихад бас сургалтын хөтөлбөрт оруулахад тохиромжтой гэсэн жагсаалт гэж би ойлгоод байгаа юм. Энэ жагсаалтнаас англи хэл, уран зохиолын багш нар сургалтын хөтөлбөртөө сонгодог.

Хүү маань ахлах сургуульд орсоноос хойш хичээлдээ холбоотой уншсан ном тоотой хэд:

Harper Lee: To kill a mockingbird

Emily Bronte: Wuthering Heights

Alan Bennet: History boys

Jonh Steinbeck: Of mice and men

Багш нар ном сонгохдоо их урт биш ч хүнд үлдэцтэй, утга зохиолын хувьд жинтэй, хэлэлцүүлэх асуудал олонтой ном сонгосон харагддаг. Номоороо дамжуулан хүний болоод нийгмийн ээдрээтэй харилцааг хэлэлцэж зөвхөн утга зохиол талаасаа ч биш залууст үзэл бодол, ёс зүй, түүх, соёл, хүмүүнлэгийн чухал хүчин зүйлсийг таниулж байгаа хэрэг. Сонгосон номоо хайн маш нарийн судалж олон талаас нь задлан шинжилж үзэх бөгөөд шалгалтандаа сонгосон номынхоо талаар олон асуудал дэвшүүлсэн зохион бичлэг бичүүлдэг юм байна лээ. Шалгалтын дүн номоо задлан шинжилж, өөрийн бодлоо тусгах чадвар дээр нь найруулан бичих чадвараас хамаарна. Хүүгийн маань хувьд англи хэлний хичээл хамгийн хүндэд ордог, яагаад гэвэл математик, физикийн хичээл шиг бодлого бодоод зөв хариу гарвал сайн дүн авах биш харин олон чадвар шаардаж байж сайн дүн авах учраас тэр байх.

Үүний дүнд хүүхэд ном уншиж, уншсан зүйлээ задлан шинжилж өөрийн гэсэн дүгнэлт гаргах чадвартай болж байгаа юм. Энэ нь цаашдаа зөвхөн утга зохиолын хичээлээр хязгаарлагдахгүй, өөр ажил мэрэгжилтэй болсон ч уншсан зүйлээ цэгцэлж, өөрийн бодлоо илэрхийлэх чухал чадвар бий болгож өгч байгаа хэрэг.

Дээхнэ би бас зохион бичлэгийн тухай энд бичсэн. Бодлоо цэцгэлж, ойлгомжтой бас хүний сэтгэлд хүргэж бичих том чадвар шаарддаг ажил билээ. Намайг сургуульд байхад монгол хэл, уран зохиолын хичээл зөв бичгийн дүрэм, уншсан номын тоо төдийгөөр дүгнэгддэг байсан нь өрөөсгөл санагддаг. Харин одоо тэр бодлого бага ч гэсэн өөрчлөгдсөн болов уу гэж найддаг.

Шүд шүд...

Өнгөрсөн зун монголд хамгийн их анзаарагдаж санаа зовоосон зүйл бага насны хүүхдүүдийн шүд байлаа. 3-5 насны бүх шүд нь харлаад уначихсан хүүхэд нэлээд хэд таарсан, эцэг эхчүүд нь энэ талаар тэр бүр санаа зовдоггүй, сүүн шүд унаад дахиад ургачих юм чинь гэсэн хандлага ажиглагдсан юм. Хөгжингүй орнуудын хүмүүс хэр баян бэ гэдгийг шүдээр нь мэдэж болно гэсэн явган яриа явдаг. Яагаад гэхээр эдгээр орнуудад шүдний эмнэлэгт эмчлүүлэх өртөг өндөр, олон хүн эмчлүүлж чадаж байвал тэр хэмжээгээрээ амжиргаа боломжийн гэсэн үг юм уу даа. Харин манайд эсрэгээрээ арай боломжтой хотын айлын хүүхдийн шүд муу байгаа нь тэдний иддэг амттан, чихэртэй шууд холбоотой.

Манай эмээ өвөөгийн үед шүдээ угаана гэдэг соёлын довтолгооны үеэр олж авсан бэлэг тэмдэгийн төдий зүйл. Өвөө маань чихэр иддэггүй хүн байлаа, 80 нас хүртлээ шүд хорхойтохыг үзээгүй юм. Харин арай хойхно буйл нь сулраад хоёр шүд нь уначихаж билээ. Харин манай эмээ бүр дээр үеэс хиймэл шүдтэй, өвөөтэй харьцуулбал хамаагүй их чихрэнд дуртай нэгэн. Эндээс амттан ба шүдний эрүүл мэндийн хамаарал бага ч атугай харагдаж байгаа биз. Мэдээж амттаныг огт хорих аргагүй, ямар ч гэсэн хязгаар зааг тавьж байвал үр хүүхдийнхээ эрүүл мэнд, гоо сайхан бас эдийн засгийн хувьд том хөрөнгө оруулалт хийлээ гэсэн үг шүү дээ.

Сүүн шүд ямар байх нь хамаагүй гэдэг бол том эндүүрэл. Энэ хэдэн шүд чинь л дараа ургах шүдний зайг хадгалж байдаг. Сүүн шүдээ эрт авахуулчихвал дараа тогтмол шүд гарахдаа тэгш биш нааш цааш болж ургах магадлалтай тэр хэмжээгээрээ сайн цэвэрлэх хэцүү, сайн цэвэрлэж чадахгүй бол бас хорхойтох магадлал өснө. Түүнээс гадна энэ сүүн шүд хүүхдийн тань хэл яриа хөгжих, хоол боловсруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг тул чухал биш гэж үзэх нь том эндүүрэл. Хүүхдийн шүдний арчилгааны тухай хэдэн үг сараачлаа, мэдээж юм шиг санагдаж магад тийм бол алгасчихна бизээ.

Энд хүүхдийнхээ шүд цухуйхаас өмнө буйлыг нь цэвэр марлиар арчиж байхыг зөвлөдөг. Шүд цухуйснаас хойш орой унтахын өмнө бас өглөөний цай уусны дараа цэвэр усанд норгосон марлиар цэвэрлэж занших хэрэгтэй. Хүүхдийг өөрөө амаа зайлж чаддаг болтол нь шүдний оо хэрэглэх хэрэггүй. Шүдний эмчид 3 нас хүрэхээс нь өмнө үзүүлээрэй. Эмч зүгээр үзээд өнгөрөхгүй фтортой түрхлэгээр шүдийг арчиж хорхойтохоос урдчилан сэргийлж өгдөг.

Шүдний оо хэрэглэж эхэлсэн цагаас өглөөний цайны дараа бас орой унтахынхаа өмнө шүдээ угааж занших нь чухал. Хүүхдээ орой шүд угааснаас хойш цэвэр уснаас өөр юм уулгах хэрэггүй. Орой уусан чихэрлэг ундаа шөнөжингөө амны хөндийг шүд хорхойтуулдаг нянд таатай хүчиллэг орчин болгох учраас.

Идэж уусан хоол ундны найрлага шүдний эрүүл мэндэд нөлөөлөх том хүчин зүйл. Энэ талаар анхаарч аль болох чихэрлэг хүнс, ундаанаас татгалзаарай. Чихэр нэмээгүй сүүн бүтээгдэхүүн шүдний паалан бэхжүүлдэг сайн нөлөөтэй. Чихэргүй тараг өдөр болгон уухад амны эвгүй үнэр буурдаг гэсэн судалгаа 5-6 жилийн өмнө японы судлаачид хэвлүүлсэн байсан. Францад хооны дараа бяслаг идвэл амны хөндийн хүчиллэгийг саармагжуулж шүдний паалан бэхжүүлнэ гэсэн судалгаа өнгөрсөн жил хэвлэгдсэн билээ.

Хүүхэд 6 нас хүрэхэд шинэ араа ургана. Эцэг эхчүүд энэ арааг сүүн шүд гэж боддог нь бас нэг андуурал юм. Санаа тавьж анхаардаггүй учраас энэ араа хамгийн түрүүнд хорхойтдог. Тийм ч учраас шүдний эмчид тогтмол үзүүлж, шүд хорхойтохоос урдчилан сэргийлээрэй.

Би хүүгээ анх 6 настайд нь шүдний эмчид үзүүлэхэд тэр хоёр шүд нь аль хэдийн хорхойтчихсон байсан, тэр үед нь эмчлүүлээд дараа нь байнга үзүүлж байсных цөөхөн шүд нь "ломботой" (уг нь пломб гэх юм шиг байгаа юм. Харин охиноо багаас нь анхаарч, шүд цухуйсан цагаас нь цэвэрлэсэн, шүдний эмчид 3 настайд нь анх үзүүлсэн. Одоогоор хорхойтсон шүд байхгүй (охин маань 5 настай). Цэцэрлэг нь сар бүр шүдээ угаасан эсэхээ бүртгэх календарь өгдөг. Хоног алдалгүй бүртгэж, шүдээ угаасан хүүхдийн календарийг шүдний оо, сойзоор сольж авдаг юм.

Бага насны хүүхэдтэй эцэг эхчүүдэд хүүхдийнхээ шүдийг сайн арчлаарай гэж хичээнгүйлэн захимаар байна. Хар залуугаараа хиймэл шүдтэй бүхэл бүтэн үе бий болчихвол харамсалтай тиймээ.