Monday, January 16, 2017

Буруу зөвлөгөөнөөс биеэ хамгаалах тухай

Нью Иорк таймс сонинд өнөөдөр эрүүл мэндтэй холбоотой зөвлөгөөний буруу үр дагавараас хэрхэн сэргийлэх вэ гэсэн нийтлэл гарчээ. Элдэв зөвлөгөө хаа сайгүй олширсонтой холбоод хэн нэгэнд хэрэг болж магадгүй гээд тоймлон орчуулах гэж оролдлоо. Цаг давчуу тул нарийн шалгаж чадсангүй. Хэн нэгэнд хэрэг болох биз гэж найдъя.

Эрүүл мэндтэй холбоотой ялангуяа хооллох талаарх мэдээ, зөвлөгөөг хэзээ ч битгий эргэлзэхгүй шуудхан хүлээж авч бай.
Аарон Э. Каролл

Анагаахын салбарын судлаачид ажлынхаа үр дүнг нийтлэх үүрэгтэй. Эрүүл мэндийн салбарынхан шинжлэх ухааны ололттой хөл нийлүүлэхийн тулд энэ үр дүнд тулгуурлаж олон нийтэд зөвлөөмж гаргах нь зүй. Энэ зөвлөмжийг хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд олон нийтэд түгээхийг өөрсдийн үүрэг гэж үздэг. Харин энэ явц, дамжлагын дунд заримдаа ямар ололт нь нотлогдсон, ямар нь тун өндөр магадлал бүхий таамаг вэ гэдгийн ялгаа зааг арилчихдаг гэмтэй.
Саявтар Харшил ба Халдварт Өвчнийг Судлах Үндэсний төвөөс самрын харшлын талаарх зөвлөмжөө өөрчилсөн нь намайг энэ талаар бодоход хүргэсэн юм. Харшил судлаачид хүүхдүүдэд  самрын уураг агуулсан бэлдмэл, бэлдмэл агуулсан хүнсний бүтээгдэхүүн зургаан сартайгаас нь эхлэн өгөх нь зүйтэй гэж үзжээ. Энэ нь ялангуяа энэ самрын харшлын өндөр эрсдэлтэй хүүхдүүдэд маш үр дүнтэй гэдгийг тэд бас онцлон тэмдэглэсэн байна. Энэхүү зөвлөмж болоод үүнийг гаргахад хүргэсэн судалгааны талаар би өмнө нь дэмжиж бичиж байсан билээ. Маш чамбай төлөвлөсөн судалгаа/туршилтаар нярай үедээ газрын самрын уураг орсон хоол хүнс хэрэглэсэн хүүхдүүдийн энэ самрын харшлын эрсдэл огт хэрэглээгүй хүүхдүүдээс илэрхий буурсан байсан юм. Судлаачдын хэрэглэсэн тооцоогоор газрын самрын уураг хэрэглэсэн долоон хүүхэд тутмын нэг нь харшилд өртөөгүй бол эрсдэл өндөртэй бүлэгт энэ тоо дөрвөн хүүхэд тутмын нэг байсан байна. Энэ бол маш тодорхой, их ач холбогдолтой үр дүн юм. 
Харин үүний өмнөх зөвлөмж нь мэдээж дундаж зууны үед гарсан юм биш гэдгийг санах нь чухал. Америкийн Хүүхдийн Эмч нарын Академи 2000 оныг хүртэл хүүхдийг гурван нас хүртэл нь газрын самар огт өгч болохгүй гэж зөвлөж байжээ. Тэгвэл дээрх туршилтын үр дүнг харгалзаж үзвэл энэхүү зөвлөмж газрын самрын харшилтай хүүхдийн тоог цөөлөх биш харин ч нэмж байсан болж таарах нь ээ. 
Энэ бол цорын ганц жишээ биш. Хүүхдийн эмчийн хувьд Академийн болоод бусад эрүүл мэндийн байгууллагуудын гаргаж байсан онгоцонд хүүхдийн тусгай суудал тавих хэрэгтэй эсэх, хүүхдийг хаана унтуулах нь зөв эсэх, ашгийн төлөөх эмнэлэгийн байгууллагууд гэх мэт асуулдаар гаргасан зөвлөмжүүдийн талаар энэхүү буландаа олон ярьж бичиж байсан билээ. Хэрвээ зөвлөмжийн ард баттай нотолгоо үгүй бол ийм зөвлөмж тус биш ус болж болох вий гэж санаа зовж буйгаа цаг тухайд нь илэрхийлж байлаа.
Мэдээж Америкийн Хүүхдийн Эмч нарын Академи санаатайгаар буруу зөвлөмж тараагаагүй, тэгээд ч тэд алдаа гаргасан цорын ганц байгууллага бас биш юм. Жишээ нь хөхний хорт хавдар оношлох зорилготой бүх эмэгтэйчүүдийн хөхний рентген зураг авах нь чамбай нягталсан судалгааны дагуу тогтоосон хэм хэмжээ биш. Үр ашиг, эрсдэлийн тооцоогоор тийм ч зөв үйл ажиллагаа биш гэдэг нь харагдсан тул хамрах хүрээг нь багасгаж байгаа. Цаашлаад түрүү булчирхайн хорт хавдрын оношлогооны шинжилгээ мөн л иймэрхүү асуудалтай тулгараад байгаа. Цэвэршлийн үед эмэгтэйчүүдэд өгдөг дааврын эмчилгээ 2000 оноос өмнө бараг бүх эмэгтэйчүүдийг хамарч байсан бол Эмэгтэйчүүдийн Эрүүл Мэндийн Урдчилсан судалгаагаар үр ашиггүйд тооцогдоод хэрэглэхээ больсон байна. Харин өнөөдөр магад дааврын эмчилгээ байхгүй байгаа явдал зарим эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, амь насанд хохиролтой байж болох тухай эргэлзээ эргэн ирсэн байдаг. 
Бүх салбарын дундаас зөв хооллолтын талаарх зөвлөмж бол хамгийн толгой эргүүлсэн замбараагүй байдаг нь яах аргагүй үнэн билээ. Хүнсний өөх тос хязгаарлах зөвлөмж нь нүүрс усны хэрэглээг өсгөсний улмаас таргалалтын тархалтыг улам дэвэргэсэн гэж судлаачид үзэж байна. Кофений талаарх нарийн судалгаа эрүүл мэндэд муу нөлөөгүй гэдгийг нотлох хүртэл энэ ундаа зөвлөмжөөр хавдар үүсгэх чадвартай бүтээгдэхүүний жагсаалтанд байсан билээ. Өглөөний цайгаа заавал ууж бай, ус ихээр ууж бай, чихэр орлуулагч хэрэглэж бай гэсэн ямар нэг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгааны үр дүнд тулгуурласан баталгаа үгүй зөвлөмж бидний амьдралд баттай байр суурь эзэлж хэдийнээ амжжээ. 
Зөвлөмж ихэнхдээ хүмүүст тус нэмэр болох зорилготой бий болдог. Бид тодорхой бүлгийн хүмүүст үр дүнтэй байгаа зөвлөмж бусдад мөн хүртээлтэй гэж боддог. Хөхний хавдрын эсвэл түрүү булчирхайн хавдрын эрсдэл өндөртэй хүмүүс ойр ойрхон шинжилгээ өгөх шаардлагатай байж болно. Харин бүх хүнийг хамруулаад эхлэхээр буруу зөрүү алдааны тоо нэмэгдэж үр ашиг нь буурдаг. Дааврын эмчилгээ магад залуугаараа саваа авахуулсан гэх мэт шалтгаанаар цэвэршиж байгаа бүлэгт илүү үр дүнтэй байж болно. Харин үлдсэн хүмүүст үр дүн байхгүй хэрнээ эмчилгээний дагуул шинж тэмдэг илрэх эсвэл бүр муу үр дагавартай ч байж болох юм.
Зарим тохиолдолд зөвлөмж аливаа ажиглалтын зөвхөн сайн тал дээр тулгуурласан байдаг нь асуудлын ярвигтай талыг нь орхигдуулдаг талтай. Жишээ нь нярай хүүхдийг хаана яаж унтуулах талаарх зөвлөмж зарим талаараа эцэг эх, хүүхдүүдийн хувьд муу үр дагавартай байх тохиолдол байж болно (жишээ тул байж болно гэснийг дахин онцолъё). 
Гэхдээ ямар нэг зөвлөмж буруудах нь ихэнхдээ чамбай судалгаанд тулгуурлаагүй байдгийнх. Тохиолдуулсан, хяналтын бүлэг оролцсон (randomized, controlled) судалгаа биш ажиглалт төдийд суурилсан зөвлөмжүүд энд багтана.Ямар нэг үйл явдлын шалтгаан биш ердөө хамаарлын төдий ажиглалтанд суурилсан зөвлөмж олон байгууллагын нэр хүндийг унагаадаг. 
Харамсалтай нь хоол хүнсний талаарх зөвлөмжинд тулахаар бүх асуудлууд зэрэг босч ирдэг. Өөх тосны хязгаарлалт, нүүрс усны хязгаарлалт, глүтэнгүй дэглэм эсвэл самар идэхгүй байх гээд бүх л дэглэмийг ажвал буруу зөвлөмжийн шинж тэмдгүүд бүгд харагдана. Ямар нэг дэглэм тодорхой бүлгийн хүмүүст таатай нөлөөтэй байж болно. Харин түүнийг бүх хүнд хамааруулан зарлаж зөвлөх нь олон байгууллагын гаргадаг нийтлэг алдаа юм. Гэтэл эерэг ажиглалтын хажуугаар эсрэг үр дүн гараад ирэхээр яах билээ? Эсрэг ажиглалтыг судалгаанаас хасах маягийн ёс зүйгүй үйлдэл гарах гол шалтгаан энэ. Харин олон жил өнгөрсөн хойно энэ бүгдийг эргэж харахдаа бид юу бодож ийм юм хийсэн байнаа гэж харамсах хэрэг гарвал яах билээ.
Амьдралын хэв маягаа өөрчлөх нь хүний эрүүл мэндэд ямар нэг эмчилгээнээс илүү үр дүнтэй байж болох талаарх ажиглалт, баталгаа нэмэгдсээр байгаа билээ. Гэхдээ иймэрхүү зөвлөмжүүд тамхи бүү тата, архи хэт их уухгүй бай, биеийн тамир хий, эрүүл хоолло гэх мэтзөвлөмж их ерөнхий, бүдэг бадаг байдаг. Эдгээр зөвлөмжийн аль нь ч ямар нэг айхавтар том өөрчлөлт шаарддаггүй. Тэгэхээр жорыг тохируул гэсэн байх нь тэр нь ч хамгийн зөв зөвлөмж байж мэднэ. 

Энэ бол олон жилийн турш миний өөрийнхөө бичсэн хоол хүнсний талаарх зөвлөмжөө эргэж хараад төрсөн бодол бөгөөд сүүлийн үед бичсэн нийтлэлүүд маань чухам ийм философид тулгуурласан юм. Магад хүн бүр жорыг нь тааруулдаг бол миний нийтлэл бичих хэрэгцээ эрс цөөрөх юм даа. 

Saturday, December 31, 2016

Шинэ жилийн мэнд!


Энэ блогийг голохгүй уншиж, санаа бодлоо хуваалцаж байдаг та бүхэндээ баярлалаа. Тэр бүр хариу өгч чаддаггүй ч бүгдийг нь уншиж талархаж байдаг шүү. Ирж буй шинэ он амжилтаар дүүрэн байх болтугай гэж ерөөе.
Зураг дээрх гацуур модыг хоёр охин маань томчуудын оролцооргүйгээр чимсэн юм. Аав нь модыг нь тогтоож өгсөн л дөө. Үгүй бас яах вэ том болцгоож л байна. Харин гацуур модыг нь манай байрны хажууд байдаг виноны дэлгүүрээс худалдаж авсан. Энэ дэлгүүрийг ная лав хол гарсан өвөө ажиллуулдаг юм. Дажгүй сонголттой үнэ нь боломжтой, хажуугаар нь өөрийнхөө цэцэрлэгт ургуулсан алим, бас бус ногоо сүпэрмаркэтаас хямд үнээр зарна. Тэр нь бас сайхан амттай. Өвгөн дэлгүүрт нь хүүхэд орж ирэхээр баярлаж том хайрцагтай модтой чихэр гаргаж ирээд л дайлна.
Зул сарын баяраар дэлгүүрийнхээ цонхыг хэдэн зуугаар тоологдмоор олон цөмөөхэй тоглоомоор чимсэн нь хүүхдийн хараа булаана. Манай бага охин лав тэдний цонхны өмнө их удаан зогсдог юм. Зул сарын өмнө унаатай болж амжаагүй тул хаанаас мод авдаг билээ гээд гайхаж байтал өвгөн дэлгүүрийнхээ үүдэнд мод зарна гээд тавьчихсан байсан азтай. Танайх юм чинь гээд бас хөөрхөн хямдруулаад өгсөн. Нэг ийм сайхан дурсамж үлдээх мод заслаа энэ жил. 

Thursday, December 29, 2016

Сэтгэгдлийн хариу

"Minii %-d Trump garsan ni ih zuv. Shiidemgii hun yum hiih baih: Arabuudiig orohiig hyazgaarlana,Mexico US 2-n hoorond hana bosgoj ted nariig huuli busaar orj irehiig haana gej helsen. Arabuud IT, sanhuu, Mexicuud uilchilgee ruu tulhuu ortsgoodog, Tiim ursuldugchid bagasval end baigaa bid nart l iluu ih bolomj garch irne gesen ug."
Өмнөх бичлэгт маань нэг хүн ийм сэтгэгдэл үлдээжээ. Миний хувьд энд хоёр алдаа байна. Нэгд, хэдий Трамп мэксикчүүд болоод арабуудын эсрэг цагаачалалын хатуу бодлого барина гэж зарласан ч зөвхөн тэдэнд зориулсан тогтоол захирамж гаргах нь хууль эрхийн хувьд ярвигтай. Өөрөөр хэлбэл хүний гарал угсаа, шашин шүтлэгээр ялгах нь үндсэн хуулиар бас хүний эрхийн актаар хориотой тул нэг бүлэг хүмүүсийн эсрэг чиглэсэн цагаачлалын бодлого явуулах нь түвэгтэй гэсэн үг. Тэгэхээр бодлого бүх цагаачдад зориулагдах магадлал өндөр тул ерөнхийдөө энэ айлын тогоо өнгийж суугаа бүгдэд хамаатай болох бизээ.
Хоёрт, за яахав ямар аргаар мэксикчүүд, арабуудад зориулсан цагаачлалын бодлого явуулах боломжтой болжээ гэж бодъё. Дөрвөн жилийн дараа хэсэг бүлэг хүмүүсийн амьдрал амархан дээрдэхгүй тул Трампийг сонгосон бухимдал уур хилэн нэг их намжчихгүй биз. Тэгэхэд дараагийн ээлжинд тэр бухимдлыг өөр бүлэг хүмүүс рүү чиглүүлэх хууль эрхийн боломж нээлттэй тул азиуд, монголчууд өөр хэн ч өртөх боломжтой гэсэн үг. Чухам ийм рэторик дарангуйлагч хүчирхэгжих боломж олгож, дэлхийн сүүлийн дайн болоод өнгөрсөн сургамж бий. Бусдыг бариад явахад нь дуугүй байлаа, бараг дотроо баярлаж суутал миний ээлж ирэхэд намайг өмөөрөх хүн байсангүй гэдэг түүх байдаг даа.
Төгсгөлд нь, нэг ийм явцуухан бодол манай хөгжилд саад болдог юм гэж би санадаг. Бурууг бусдаас хайх, эсвэл хэн нэгний азгүйдлээс ашиг хонжоо олохыг хүсэээд ч байгаа юм шиг. Америк том гүрэн, зүтгэж чадвал амьдрал босгох боломжтой зайтай газар. Адилхан л айлд байж бусдыг ад үзэх хаашаа ч байдаг юм, нэг их зөв сайхан зүйл гэж харагдахгүй л юм.

Monday, December 26, 2016

Энэ оныг үдэхсэн гэж яарахуй

Нэг сайхан тухлаж аваад юм бичих завдал гарахгүй явсаар байтал 2016 гэдэг он дуусах тийшээ хэдхэн хоног үлджээ. Нүүдэл суудал, жижиг сажиг ахуйн асуудлуудын араас гарч чадахгүй болохоор өөр хүнд сонирхуулчих юм ховор нь бас нэрмэх юмаа гэж. За он дуусахаас өмнө хэд хоног толгойд эргэлдээд байгаа ундуй сундуй хэдэн бодлоо жагсаагаад, жаахан замбараатай болгочихвол ирэх жил илүү аятайхан байх ч юм билүү.
Америкийн ерөнхийлөгчийн сонгуулийн талаар илүү амлаж амжаагүй байгаа билээ. Үгүй ер ч гэмээр, гутармаар ч юм шиг. Гэтэл манай монголчуудын сэтгэгдэл бүр ихээр гайхашруулав. Ерөнхийдөө бол тийм баян хүн тэнэг биш л байж таараа. Мундаг ном бичсэн мундаг хүн тэгээд ч БН нам монголд элэгтэй байдаг гэсэн мэссэж их явлаа. Асуудлын гол нь Трамп гэдэг хүн тэнэг эсэх, хэдэн ном бичсэнээс жаахан холуур юм л даа (угаасаа тэр номыг нь хөлсөөр хүн бичиж өгдөг). Өнөөдөр манай улсад нийгмийн, эдийн засгийн, засаглалын олон асуудал бий. Олон хүн энэ асуудлын зангилаа нь хээл хахууль газар авсан, улс төрчид болоод том бизнесийн ашиг сонирхлын зөрчлөөс үүсэлтэй гэж үздэг. Тэгвэл хүмүүс ямар удирдагчийг хүсдэг вэ? Үнэнч шударга, ёс зүйтэй, янз бүрийн хувийн ашиг сонирхлын зөрчилгүй байх цаашлаад өндөр боловсрол, мэдлэг, нийгмийн давхарга бүрийг төлөөлөх чадвар гээд олон чанарыг жагсааж болно. Гэтэл Трамп гэдэг хүн энэ жагсаалтаас нэлээн гадуур тууж яваа шүү дээ. Сонгуулийн сурталчилгаанд худлаа мэдээлэл тараасан (энд ч мань хүн ганцаараа биш), татварын мэдээллээ одоо болтол ил зарлаагүй, Трампийн Их Сургууль нэрээр олон хүн хохироосон, эмэгтэйчүүдийн талаар дундад зууны маягийн үзэлтэй, арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхагчидтай дотно, шинжлэх ухааныг үгүйсгэгч, боловсролын төвшин нэг их өндөр биш гээд тоочиж бас болно л доо. Мань хүн сонгогдсоноосоо хойш багаа хэрхэн бүрдүүлж байгаа нь миний л хувьд манай монголын төр засгийн удирдлагатай улам л дөхүү харагдах. Сонгуулийн кампаанийн үеэр хамгийн их мөнгө өгсөн улсууд нь албан тушаал авч байна. Америкийн түүхэн дэх хамгийн олон саятан тэрбумтнаас бүрдсэн засгийн газрыг байгуулж байна. Бизнес эрхэлж байсан хүн ерөнхлийлөгчөөр сонгогдсон тохиолдолд тангараг өргөхөөсөө өмнө зарах эсвэл өөртэй нь хамаагүй шинэ ТУЗ-д бүрэн даатгах жишигтэй юм байна. Трамп болохоор хүүхдүүддээ удирдлагаа шилжүүлнэ гэж байгаа. Тэгэхээр бизнесийн асуудал эдний гэр бүлийг орхихгүй гэсэн үг. Цаашлаад хүргэн хүүгээ цагаан ордны тодорхой албан тушаалд дэвшүүлэх арга зам хайж байгаа бөгөөд энэ нь тус улсын Нэпотизмийн эсрэг хуультай зөрчилдөж байгаа болно.
Хүмүүс төрд орохоосоо өмнө баян болсон хүн огт шуналгүй болчих юм шиг андуу боддог. Тэгвэл нийгмийн эрх ашгийн төлөө юу ч хийж байгаагүй хүн ямар зорилготой төрийн эрхэнд гарахыг хүсэх билээ? Трамп бизнесийн ашиг сонирхлоо орхихгүй гэдгээ ч нуусангүй. Тайваний ерөнхлийлөгчтэй утсаар ярьсан нь тэнд зочид буудал барихаар хөөцөлдөж буйтай нь холбоотой гэдгийг хэд хэдэн том сонин шуугиад авсан. Сонгуулийн дараахан японы ерөнхий сайдтай уулзахдаа охиноо байлцуулсан нь ч бас тийм санамсаргүй хэрэг биш гэх юм билээ. Хөвгүүд нь аавтайгаа уулзуулах эрхийг нэлээд хэдэн дойлуураар тарааж байгаа сурагтай дээр гадаад дотоодын зочид нь хүлээж авч байгаа хүнээ гомдоохгүйн тулд Трампийн зочид буудалд бууж орлогыг нь өсгөж байгаа л гэнэ.
Тэгэхээр Трампийн засаглал ер нь манай монгол маягийн засаглалтай илүү ойрхон болох төлөвтэй. Монголын хувьд хүмүүс АНУ, хятадын харилцаанд үүсэх дов сондуул манайд ашигтай байж магад гэж харж байх шиг. Гэхдээ тэр ашиг түр зуурынх л байх, нэгэнт манай засаглал аливаад хурдан рэакц үзүүлэх чадвар муутай тул нэг их том өөрчлөлт авчрахгүй бизээ.
Тэгвэл энэ засаглалын өв юу байх вэ? Эмэгтэйчүүд, үндэсний болоод цөөнхийн эрхийн талаар гарсан дэвшил ухрах магадлалтай. Трамп дээд шүүхийн эзгүй байгаа суудалд шүүгч томилох ажилтай. Тэр нь үр хөндөхийн эсрэг үзэлтэй хүн байх болно гэдгийг нуугаагүй. Конгрес ба сенатийн олонх нь бүгд найрамдах намынхан тул дурын хүнээ томилох боломжтой. Обамагийн санал болгосон шүүгчийг энэ намынхан зориудаар хэлэлцэхгүй унагаад удаж байгаа. Гэр бүл төлөвлөлтөнд зарцуулах санхүүжилтийг бууруулах хандлага байгаа.
Байгал орчны ба дэлхийн дулаарлын судалгаа түүнтэй холбоотой гарсан хууль зохицуулалт буцах магадлалтай. Угаасаа дулаарлыг ил эсэргүүцдэг хэд хэдэн хүн түүний засгийн газарт орсон. Хамгийн түрүүнд дулаарлын судалгааны санхүүжилт өртөх байх. Энэ нь мөн л Трамп газрын тосны комапнид хувьцаа эзэмшдэгтэй холбоотой. Саявтар Өмнөд Дакотад болсон уугуул иргэд, газрын тосны компанийн тэмцэл өөрөөр эргэх магадлалтай. Угаасаа бид ялагдаагүй шүү дээ гэж газрын тосныхон мэдэгдсэн.
Угаасаа засгаас шинжлэх ухааныг санхүүжүүлэх нь буруу гэж үздэг хүн төсөв барих болсон тул шинжлэх ухааны бусад салбарын санхүүжилтэнд өөрчлөлт орох байх. Боловсролын сайд нь дунд сургуульд эволюцийн онол заахыг эсэргүүцдэг тэрбумтан гээд дүр зураг тааруу л бууж байна.
Гэхдээ Олон эрх ашиг хуулиар хамгаалагдсан, зохицуулагдсан байдаг тул алга урвуулахтай адил ч бас байхгүй л дээ.Тэгээд ч олон сая хүний эрх ашиг хөдөгдөхөд бүгд чимээгүй бууж өгөхгүй, их л олон шүүхдэлт болох байх.
Миний ажигласнаар хэсэг хүн баяжихаар бусдынх нь амьдрал дагаад дээшилнэ гэдэг либэртариан үзэл лав бидний хувьд тийм зөв зам биш юм шиг санагддаг. Хүний нэг амьдралд хэдэн байшин, хэдэн хувцас, хэдэн машин хэрэгтэй вэ? Дэмжээд томруулсан бизнесүүд жижиг бизнес бий болох хөгжих орон зайг хааж боодог үзэгдэл хаа сайгүй. Одоо л сайн сайхны үлгэр жишээ болсон болохоос Билл Гэйтс гуайн монополчлол олон бизнесийг дампууруулсан шүү дээ. Өөрөө өөрийгөө тэжээх боломж байхад нь боож хаачихаад дараа нь өглөг маягийн юм өгөөд өгөөмөр царайлах бас тийм. Тэгэхээр бид арай өөр зам, өөр зорилго, өөр мөрөөдөл хайх нь зөв болов уу? Бид цөөхүүлээ, манай зах зээл жижиг, газар зүй цаг агаарын бас соёлын өвөрмөц тогтолцоотой. Тэгтэл заавал бусдыг дуурайж буянаа барах шаардлага бий билүү? Би ядуу зүдүү амьдаръя гээгүй шүү дээ. Боломжийн байр орон сууц, эрүүл саруул орчин, сайн чанарын боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээг 3 сая хүн хүргэх тийм хэцүү гэж үү? Хүн аятайхан амьдрахад өөр юу хэрэгтэй вэ?
Энэ олон дайн мөргөлдөөн гол нийгмийн шударга бишид бухимдсан олны уур хилэнг ашигласан бас л эрх мэдэл, эд баялагийн төлөөх шунал өрддөг. Ер нь мөнгө шүтэхээ болиод шуналаа хянах аргатай бол нийгмийн бүх биш ч ихэнх асуудал шийдэгдэх байх даа.
Энэ оны сүүлийн бичлэг жаахан бараан болчихлоо. Наастр тийм болохоор өөр арга алга. Харин ирэх жил төсөөлсөнөөс өөр гэгээлэг байх болтугай гэж ерөөгөөд дуусгая даа.

Tuesday, October 25, 2016

Сургууль

Нөгөө байр маань бүтэж бид ирэх долоо хоногт орох оронтой болох гэж байгаа. Хар хүн анх үзчихээд барьцааны мөнгөө хаяад өөр байр хаймаар санагдсан гэсэн. Их л жижиг юм билээ. Би нь тэгээд одоо байнга суух сууцгүй түр байранд суугаад байж болохгүй тул орохоос өөр аргагүй гэж аргадав. Ингээд байр болсон, сургуулийн асуудал нээгдэж байгаа юм.
АНУ-ын нийтийн сургуулийн санхүүжилт нь тухайн орон нутгийн үл хөдлөх хөрөнгийн татварын хэмжээнээс хамааралтай гэнэ. Тэгэхээр байр үнэтэй газрын сургууль илүү санхүүжилттэй гэсэн үг. Бас л харгис байгаа юм шүү гэж бодогдсон. Манай орох гэж байгаа байр хоттой залгаа учраас хотын хойд дүүргийнхэн яаж ийж аргалаад хүүхдээ оруулчих гээд байдаг бололтой юм уу даа, сургуульд хүүхэд бүртгүүлэх гэдэг бас ярвигтай асуудал юм байна. Нэгд бүх бичиг баримт, аппликэшнээ нотриатаар батлуулах ёстой гэнэ. Тэр бүү хэл байрандаа биднийг суулгаж байгаа эзэн нь энэ хүмүүст байр хөлслүүлж байгаа үнэн бөгөөд эндээс нүүхэд нь 30 хоногийн дотор танайд мэдэгдэнэ гэсэн бас нотриатаар батлуулсан захиа бичиж өгөх ёстой гэнэ.
Өмнө нь төрсөний гэрчилгээ, хаягийн баталгаа, вакцинжуулалтын баримтаа бариад очиход өдөрт нь сургуульд оруулдаг байснаас тэс ондоо орчин бололтой. Яахав сайн тал нь аятайхан орчин, сайн сургалт, хүүхдийн ирээдүйд хэрэгтэй л юм даа гэж өөрийгөө тайвшруулж сууна.
Санаагаар болдог бол сургуулийн санхүүжилт тухайн дүүргийн татварын орлогоос бус ямар нэг тэгшитгэсэн стандартаар явах нь зөв юм шиг. Ухаандаа хүүхэд эцэг эхийн орлого, нийгмийн гарлаас үл шалтгаалж боловсрол эзэмшихдээ ижил тэгш гараанаас эхэлнэ гэсэн философийг л яриад байгаа юм. Дэлхийн хамгийн баян улс байж ийм юман дээр хөгийн царайлдаг нь шог ч юм шиг ккк.

Thursday, October 13, 2016

Blowing in the wind

Эр хүн хэмээн дуудуулахын өмнө хүн
Хэр урт замыг туулах ёстой билээ хө?
Зөөлөн элсэнд тухтай унтахын тулд тагтаа
Хэчнээн далайг гатлах ёстой билээ хө?
Үүрд хоригдохоосоо өмнө их бууны сум
Хэдэн удаа нисэх хэрэгтэй билээ хө?
Эдний хариулт найз минь
Салхины исгэрээнд л бий
Салхиний исгэрээнд бүгд бий.
Далайд уусан урсахаас өмнө уул
Хэчнээн сар жилээр дүнхийх ёстой билээ хө?
Жинхэнэ эрх чөлөө амсахын тулд хүн
Хэдий хугацаатай орших ёстой билээ хө?
Хараагүй үзээгүй дүр үзүүлэхийн тулд хүн
Хэдэн удаа буруу харж болох билээ хө?
Эдний хариулт найз минь
Салхины исгэрээнд л бий
Салхиний исгэрээнд бүгд бий.
Хөх тэнгэрийг харахын тулд хүн
Хэдэн удаа дээш харах ёстой билээ хө?
Хүмүүсийн уйлааныг сонсохын тулд хүнд
Хэдэн чих хэрэгтэй билээ хө?
Үхлийн ихийг ухаарахын тулд хүн
Хэчнээн хагацал үзэх хэрэгтэй билээ хө?
Эдний хариулт найз минь
Салхины исгэрээнд л бий
Салхиний исгэрээнд бүгд бий.

Боб Дилан гуай утга зохиолын Нобелийн шагнал авсаныг тохиолдуулж дуртай дуугаа орчуулах гэж оролдсоноо тавилаа. Хүмүүс энэ хүн авах ёстой ёсгүй талаар маргаж л байна. Харин энэ хүний дууны шүлгүүд бол өнөөгийн дуучдынхтай харьцуулахын аргагүй өөр гэдэг нь яалт ч үгүй үнэн билээ.

Thursday, September 29, 2016

Нүүж дуусдаггүй айл


Нэг газар суурьших хүсэл маань биелэх болоогүй бололтой. Манайх энэ намар буцаад л Нью Иорк уруу нүүв. Энэ нүүдэл их удаж байнаа. Долоон сард Шотландаас гараад Монгол, Францаар дамжиж явж явж энд ирээд гурван долоо хонов. Ирээд амьдрах байр олтол түр хугацаагаар амьдарч байсан оюутны байрандаа буулаа. Манай оюутны байр гурван цамхагтай л даа. Би оюутан байхдаа хоёрт нь амьдарч байсан юм. Энэ жил амьдарч үзээгүй гурав дах цамхагт байрлаж байгаа, гүйцээх ёстой л юм байсан юм шиг байна ккк.
Том охиноо ахынх нь явж байсан сургуульд түр өгчихлөө. Хол байранд орвол шилжиж таарна, гэхдээ зүгээр гэрт нь суулгаад байлтай биш. Ингээд байсан бууриндаа ирээд танил сургууль, эмч, байр гээд явсан ерөөсөө эндээс яваагүй ч байсан юм шиг сонин сэтгэгдэл төрөх.
Өмнө нь оюутны байранд амьдарч байсан болохоор байр хайхын зовлон үзээгүй юм. Харин одоо бол үзэж л байна. Миний хувьд хамгийн чухал үзүүлэлт сайн сургуулийн дүүрэг байх хэрэгтэй. Тэгээд дараа нь дөрвөн хүн багтчих, нийтийн тээвэрт ойр, чимээ шуугиан багатай аятайхан орчин гээд жагсаалт хөврөх л юм. Азтай гэх үү тохиолдлоор сайн сургуультай газар байр олсон чинь 11 сараас нааш сулрахгүй гэсэн. Оюутны байртайгаа ярьсан 11 сар хүртэл байж болмоор болоод явчихаар нь нөгөө байрыг үзээгүй байж орлоо гээд барьцааны мөнгө төлчихсөн. Аймаар бүдүүн зүрхтэй байна уу? Яахав, том орон сууцны барилга л даа. Тэнд нэг айл гараад дараагийн айл орохын өмнө заавал хана, шалыг нь будаж засдаг болохоор заваан гэх асуудал байхгүй. Талбай нь тэд орчим гэж үл хөдлөх хөрөнгийн агент хэлсэн. Аятайхан эсэх нь доторх зохион байгуулалтаас нь л шалтгаалах юм. Хамгийн гол нь яг Нью Иорк хоттой залгаа жижиг хот/тосгон, сургууль маш сайн, галт тэрэгний буудал 5 минут алхах зайтай, жижиг учраас чимээ шуугиан багатай. Нээх аз дайрчихсан ч юм шиг үгүй ч юм шиг сонин санагдаад байгаа кк. Үнэндээ энэ хотыг их л онилж байж ирсэн юм. Жижиг хот болохоор хөлсний байр нь цөөхөн биз, зар ховор харагддаг.
За тэгээд барьцаа төлчихлөө гээд манайх болсон гэсэн үг биш юм. Нөгөөдүүл чинь бидний хэр зэрэг хөлслөгч болохыг шалгана шүү дээ. Худалч хүнд бараг л амаа ангайж шүдээ тоолуулах шахуу юм болно. Өрхийн орлого, крэдитийн түүх, ажлын тодорхойлолт бол наад захын шаардлага. Цаашлаад бүр их юм нэхдэг бас аппликэшн бөглөсөн хөлс энэ тэр гээд явж өгдөг газрууд байна. Бүх юм бүтээд бэлэн болсоны дараа байр хариуцсан үл хөдлөхийн төлөөлөгчид нэг жилийн байрны хөлсний 8-10% тай тэнцэх хөлс өгдөг. Манай хувьд албан ёсны шийд ирэх долоо хоногт гарна гэсэн, хүлээгээд л сууж байна даа.