Saturday, March 7, 2009

Кэмбрижээр алхвал...














Sunday, February 22, 2009

Cambridge



Ямар ч гэсэн зүг чигээ мэддэг болоод ирсэн газрынхаа талаар хүн амьтанд сонирхуулж ярихтайгаа болов. Манайх гэдэг айл Кэмбриж хэмээх энэ хотод ам бүл нэмээд сар гаруй болжээ. Хотын нэр Cam голын гүүр (Cam-bridge) гэсэн утгатай гэнэ. Кэмбриж хот Иx Британий нийслэл Лондонгоос хойшоо 80 км орчим зайтай, 100 гаруй мянган хүн амтай хот юм. Энэ хотын хүн амын дөрөвний нэгийг дэлхийд зартай Кэмбрижийн Их Сургуулийн оюутнууд бүрдүүлдэг аж. Энэ нутагт хүмүүс эрт дээрээс суурьшиж байсан баримт олон бий. Хамгийн хуучны олдвор 3500 жилийн тэртээх гэнэ. Харин хот болон төлөвших явц манай эрний дөчөөд онд Ромчууд английг эзэлж байсан үеэс эхтэй гэдэг юм байна.
1209 онд Оксфордын их сургуулийн ажилтан хүн амины хэргээр цаазлуулсан явдлыг эсэргүүцэж хэсэг судлаачид Оксфордоос өрх тусгаарлаж энэ хот уруу дүрвэж, Кэмбрижийн их сургуулийн үндэс суурийг тавьсан гэдэг. Энэ жил уг их сургуулийн 800 жилийн ой болж байгаа юм байна. Энэ ойг тохиолдуулан олон янзын хурал, фестивал, үзэсгэлэн олон гарч энэ хавиар үзэж харах зүйл жирийн үеийг бодвол элбэг байгаа гэж дуулдав. Хамгийн наад захын жишээ энэ оны 3 сард бүтэн сарын турш хүүхдүүдэд шинжлэх ухаан танин мэдүүлэх зорилготой "science festival" болох юм байна. Уг фэстивалийн үеэр хүүхдүүд өөрийн гараар туршилт тавих, сонирхолтой яриа лекцэнд оролцох, сонирхолтой үзэсгэлэн үзэж танилцах завшаан таарах гэнэ.



Кэмбрижийн их сургууль олон жилийн турш дэлхийн шилдэг таван их сургуулийн тоонд тогтвортой шалгарч, нийт 83 Нобэлийн шагналтан төрүүлсэн нь дэлхийд хамгийн Нобэлийн шагналтан төрүүлсэн сургууль гэсэн алдар авчирчээ. ДНХ молекулын бүтцийг тодорхойлсон Франсис Крик, Жэймс Ватсон нар, уургийн бүтэц амин хүчлийн дэс дараанаас хамаарахыг тогтоосон Фрэдэрик Сангэр (дараагаар нь ДНХ молекулын нуклеотидийн дэс дарааг тогттох арга боловсруулж хоёр дах Нобэлийн шагналаа авсан), атомын бүтэц, квантын онол боловсруулахад жинтэй хувь нэмэр оруулсан Нилс Бор гээд бүгдийг жагсаахад цаг зав хүрэлцэхгүй тул ингэсгээд орхив. Нобэлийн шагнал бий болохоос өмнө дэлхийд алдартай олон эрдэмтэн алдартан энэ сургуулийг дамжиж гарсаныг дурдах нь зүйтэй болов уу. Миний мэдэхээс Исаак Ньютон, Чарлз Дарвин нар Кэмбрижийн их сургуулийг төгссөн юм байна. Түүнээс гадна Их Британий 15 ерөнхий сайд, өөр орны 23 төрийн тэргүүн энэ сургуулиар овоглодог гэнэ.



Хотын хөгжил, амьдрал Кэмбрижийн их сургуультай салшгүй холбоотой. Хотын төвийн ихэнх барилга их сургуулийн мэдэлд байдаг бөгөөд дэлгүүр хоршоо, бизнесийн байгууллагууд их сургуулиас байр түрээсэлж ажил амьдралаа залгуулна. Хотын иргэдийн нэлээд хэсгийг их сургуулийн ажиллагсад бүрдүүлнэ. Миний бодлоор зөвхөн эрдмийн ажил хийж байгаа судлаачдын тоо оюутнуудынхаа тоотой бараг л дүйж очих болов уу.
За албан ёсны маягтай таницуулга гэвэл иймэрхүү. Тэгэж байгаад өөрт тохиолдсоноо зав зайгаараа оруулнаа. Энд тавьсан зарим тоо баримтыг Википэдиагаас авсан болно.

Sunday, February 8, 2009

Англи хэл, Америк хэл?

Анх ирсэнээ бодвол овоо дасаад илүү дутуу юм сонирхох тэнхэлтэй болж байх шиг байна. Хамгийн түрүүн анхааралд өртсөн зүйл бол англичууд ба америкчуудын ярианы хэлний зөрөө байлаа. Хэдий нэг хэл гэлээч зарим хэвшмэл хэллэг эсвэл алив юмсын нэрийг өөр өөрөөр хэлдэг нь чихэнд өртөж зарим тохиолдолд тэрүүхэндээ толгой эргүүлээд авсан юм байна.
Ирсэний маргааш анх хотын төв орох болтол буусан буудлын эзэн сайхан зантай өвгөн заавал машинаараа хүргэж өгөх юм болов. Тэр та нарт pushchair чинь хэрэгтэй юу? гэж асуухад нь юу хэлээд байгаа юм бол гээд нүүрэндээ асуултын тэмдэг тодруулан гайхаж зогстол хажууд байсан охины маань тэргийг заадаг юм байна. Америкчууд хүүхдийн тэргийг stroller гэдэг. Замдаа Дублинд буухад онгоцны үйлчлэгч эмэгтэй хүүхдийн тэргийг buggy гэж байсан санагдана. Гэх мэтчилэн өдөр хоног өнгөрөх тусам шинэ үг олныг сурч байх шив. Дор хэдэн жишээ оруулав.
Америк - Англи
exit - way out
syrup - squash
cart - trolley
crib - cot
cell phone - mobile
scotch tape - sello tape
Q-tips - buds
cookie - biscuits
Үгсийн сангийн зөрүүнээс гадна аялга гэгч хэцүү эд байх. Ялангуяа утсаар хэн нэгэнтэй ярихад хэлсэнийх нь хагасыг ойлгохгүй байх жишээтэй. Тэрнээсээ түвэгшээгээд элдэв хөөцөлдөх ажил гарахад нь биеэрээ явж очоод байвал цаг хүрэлцэхгүй шинжтэй. Миний бодлоор хүн болгон арай өөр аялгаар яриад байх шиг. Учрыг лавлавал тухайн хүн аль нутгаас ирсэн гэдгээсээ шалтгаалж өөр өөр аялгатай ярьдаг юм шиг тайлбар сонсов. Ялангуяа хойд нутгаас ирсэн хүмүүс их өвөрмөц аялгатай ярьдаг гэнэ. Гэхдээ өдөр хоног өнгөрөх тусам чих дасаад гайгүй болоод байх шиг байгаа юм.

Tuesday, February 3, 2009

Цас

Уржигдар орой эхэлж орсон цас өчигдөр үргэлжилж, энэ нутагт сүүлийн 18 жил үзэгдээгүй их цас унажээ. Лондон хотод нийтийн тээвэр бараг л зогсоод, энэ хавийн ихэнх сургууль үүдээ барив. Уг нь цас их ордог газартай харьцуулбал тийм ч их биш л дээ. Гэхдээ олон ордоггүй болохоор бэлтгэл муутай байсных юм болов уу.
Сургууль хаалттай энэ өдөр хүүхдүүд л шавиагаа ханатал цасаар тоглож өнжсөн болов уу. Орой ажлаасаа ирж явахад энэ хавийн аль байшинд хүүхэд амьдардагийг амархан хэлж болохоор байв. Хүүхэдтэй айл болгоны үүдэнд янз бүрийн хэмжээ, хэлбэртэй цасан хүн зогсож байсан болохоор тэр. Манай хэд бас нэг ийм хүн хийгээд тавьчихсан тэрхэн хавьдаа нэлээн том харагдаж байлаа. Дараа сонсохноо охины хүсэлтээр аав ах хоёр нь teletubby урласан нь тэр юм байж.

Sunday, January 25, 2009

Шинэ газар

Удаан үргэлжилсэн нүүдэл маань гурван долоо хоногийн өмнө өндөрлөж ямар ч гэсэн хэсэг суух газартаа хүрсэн билээ. Зорьсон газартаа хүрэх гэдэг асуудлын зөвхөн нэг хэсэг байж. Амьдарч суух байр, хүүхдийн сургууль, шинэ ажил, элдэв бичиг цаасны асуудал ар араасаа хөвөрсөөр сайн тохижиж арай амжаагүй ч ямар ч гэсэн амьд мэнд яваагаа дуулгах гэж хэдэн үг тэрлэж сууна.

Ямар ч гэсэн чимээ шуугиан багатай нам тайван газар юм. Олон бужигнасан газраас ирсэн бидэнд заримдаа хүнгүй хоосон гудам эвгүй санагдах нь бий. Ирсэнээс хойш бараг өдөр болгон бороо оров. Угаасан хувцас хатахгүй шинжтэй их чийгтэй газар юм. Газар хатна гэж ер байхгүй бололтой. Амьдрах байр хайж явахад хүн яаж амьдардаг юм гэмээр давчуухан байшин сууцнуудыг хараад сэтгэлээр унах шахав. Санасныг бодоход жижиг ч гэлээ бидэн дөрөв багтчихмаар байшин олж оров. Манай гудам дүүрэн байшин байвч хүн орж гарч байгаа нь тун цөөн.

Гэрээс ажил хүртэл 25-30 орчим минут алхаж таарах юм. Эртээд яараад автобусанд суусан олон зогсоол, машины түгжрилтэй нийлээд бараг л алхсантай адил хугацаа орж байна. Хамгийн хурдан унаа дугуй бололтой. Дугуй унаж сурахгүй бол болохгүй газар юм байна. Хүн бүр л унадаг дугуйгаар ажилдаа ирж очиж харагдах юм. Би гэдэг хүн дугуй унаж үзээгүй өдий хүрсэн, амьдралын шаардлагаар сурах зүйл нэгээр нэмэгдэх шив.

Англичууд америкчуудыг бодвол ёсорхуу, дуу чимээ багатай хүмүүс бололтой. Ямар ч гэсэн Нью Иоркт байдаг шиг хашхирч ярьдаг хүмүүстэй таараагүй л явна. Шинэ ажилдаа дастал бас хугацаа орох байх. Ажлаа зүгширэхээр орчинтойгоо танилцаж олон сонин зүйл бичнээ. Тэр болтол намайгаа мартчилгүй шиг сууцгааж байгаарай даа.

Tuesday, December 30, 2008

Нүүдлийн замд өнгөрүүлсэн зул сарын баяр

За ингээд манайх гэдэг айл бууринаасаа хөдлөөд хоёр долоо хоног илүү болсон ч зорьсон газраа арай хүрээгүй л явна. Нэгэнт замд яваагийнх далиманд нь юм үзээд шинэ хуучин танилуудынхаараа зочлоод авдаг хэрэг гээд Дублин, Парис бас Норманд нутгийн жижиг тосгоныг зорьсон нь тэр. Нүүж яваа улс ачааны ихдээ түүртсэн хэдий ч жил тойрон ажлаас өөр юм бодоогүй надад ингээд зугаалж явах сайхан л байна.
Бидний амралтынхаа ихэнх цагийг өнгөрөөж буй газар бол 400 орчим хүн амтай Нормандын жижиг тосгон юм. Энд тэнд харагдах жижиг ойг эс тооцвол эргэн тойрны газар тэр чигээрээ тариан талбай. Тэнд дунд хааяахан туулай, үнэгхэн үе үе үзэгдэнэ. Туулайн тоо толгой нэмэгдээд талбай сүйтгэх нь ихсэв гээд эртээд машинтай хэдэн хүн ирж агнаж байх нь харагдсан.
Норманд нутаг Францын хамгийн үржил шимтэй хөрстэй нутгийн нэг гэнэ. Тийм ч учраас энэ хавийг баян нутаг гэлцдэг юм билээ. Өвсөн дээр алхахад бамбалзаад 12 сарын сүүл гэхэд сахлаг өндөр өвс нь ногооноороо нээрээ л юу ч тарьсан ургачихмаар санагдаж байна лээ шүү. Тариан талбайд дөнгөж соёолж буй буудай үзэгдэв. Энд жилд хоёр ургац авдаг юм уу гэж сонирхвол үгүй гэнэ. Буудайг намрын сүүл өвлийн эхээр тариалж зуны сүүлчээр хураадаг. Гарц сайтай сортын буудай удаан ургадаг гэнэ. Нэг га газраас 10 тонн буудай авдагийг сонсоод их гайхсан юм байна. Бороо ихтэй жил харин гарц муу буудай нь сайн боловсорч чаддаггүй гэнэ. Манайд болохоор эсрэгээрээ шүү дээ.
Эндээс арваад км яваад Ла Маншийн хоолойн эрэгт хүрнэ. Далайн эрэг дээр байх Fecamp гэх хот усан зогсоолтой, загасчдын хот аж. Хот өөрөө бараг л мянгаад жилийн түүхтэй байх юм. Цонх дээврийг улаан тоосгоор эмжсэн цахиур чулуун байшин олон харагдана. Энэ нутгийн архитектурын онцлог гэмээр юм уу даа. Энд францчууд үүх түүх уламжлалаа хадгалахын тулд маш их хүчин чармайлт гаргадгийг дурдах нь зүйтэй санагдана. Хүмүүс хуучны байшингаа тордож суухыг шинэ байшин барихаас илүүд үзнэ. Ямар гоё ч гэдэг юм уу сонирхолтой байшин хаахнуур байдаг талаар олон цагаар хуучилцгаадаг юм байна лээ. Бидний байгаа байшин ч гэсэн мөн л тэр нутгийн онцлогийг хадгалсан цахиур чулуун байшин барагцаалбал 150 орчим жилийн настай болов уу.
Эндээс арай зайдуу Сена мөрний хөндийд байх үнээний фермтэй айлд бас зочилсон юм байна. Битүү байранд 50-60 орчим саалийн үнээтэй хоёр хоног тутам 4000 орчим литр сүү тушаадаг гэнэ. Үнээгээ цахилгаан саалтуураар саахад сүү шууд хөргүүртэй том торхонд орно. Сүүний машин тэр торхноос шууд сүүгий нь юүлээд авчихдаг юм байна лээ. Миний хувьд ингэж юм үзэж явах сонин сайхан байлаа. Дараа франц хоол ундны тухай тусад нь бичнээ. Fecamp хотод авсан хэдэн зургаа оруулав.
Ингээд манайхаар зочилсон та бүхэндээ шинэ оны мэнд хүргэж, ирэх жил эрүүл энх аз хийморьтой яваарай гэж ерөөе.





Friday, December 19, 2008

Баяртай Нью Иорк!!!!

Ингээд долоон жил амьдарч муу сайн ч гэсэн дасал болсон бууриа сэлгэж, далайг гатлан шинэ газрыг зоривоо. Явахаасаа өмнө ажлаа амжуулах гээд салах ёс гүйцэтгэж чадаагүй мэт санагдаад зорьсон газраа хүрэхээсээ өмнө хэдэн үг халтарлаж суугаа минь энэ. Дэлхийд байдаг бүх л орноос ирсэн найман сая гаруй хүмүүс энэ хотыг гэрээ хэмээн нэрлэж, түүнээс ч олон хүн энд ирэхсэн гэж мөрөөддөг бизээ. Манай гэр бүлийн хувьд энэ хот ээлтэй сайхан газар байсан хэдий ч том хотын амьдрал бас нэг л таарамгүй оргиж байснаас нүүх гэж эртнээс мөрөөдсөн билээ. Ямар ч гэсэн хүсэл эхнээсээ биелж далайг гатлан Европыг зорьж буй нь энэ.

Хэн нэгэн дээхэндээ надад хэцүү газар байлаа ч гэсэн амьдарч буй газраа муулж болдоггүй юм гэж захисаныг санаж гомдол тавихгүйг хичээх боловч бас л яаж ийгээд муу үг унагаачих гээд байдаг юм. Юу ч гэсэн энэ хот миний охины төрсөн нутаг билээ. Аянд гараад ядрахын цагт охин маань гэртээ харья гэж гуйдаг юм. Хэдий бид эндээс нүүж яваа гэж тайлбарласан боловч бяцxан ухаандаа сайн ойлгож бас чадахгүй байгаа бололтой. Баяр гуниг бүхнийг минь хуваалцаж ижил дасал болсон найз нөхдөө бас үлдээж буй билээ. Хүний амьдралд долоон жил гэдэг урт хугацаа эн хооронд олон газраас ирсэн улстай сайхан нөхөрлөж мөр зэрэгцэн ажиллах боломж таарсаныг завшаан гэж боддогоо.

Юутай ч гэсэн ингээд удаан суусан газраа орхин нүүлээ. Шинэ газар бидэнд ээлтэй байна гэж найднам. Та бүхэндээ ч гэсэн тун удахгүй шинэ газрын сонин хачин дуулгана гэж амлая.