Хурал

Өнгөрсөн долоо хоногт The Prize Rank Fund гэдэг сангаас зохион байгуулсан Хүнс, мэтилийн донор, олон нийтийн эрүүл мэнд гэсэн сэдэвтэй хуралд гурван өдөр суув. Миний ажлын чиглэлтэй тийм их ойр биш ч явсан нохой яс зуудгийн үлгэрээр маш олон сонирхолтой зүйл мэдэж авсандаа олзуурхав. Мэтилийн бүлэг нь олон төрлийн уураг, нуклэйн хүчилтэй урвалд орж тэдний бүтэц, үйл ажиллагаанд өөрчлөлт оруулдаг. Ийм мэтилийн бүлгийн эх үүсвэрт фолийн хүчил, холин, метионин амин хүчил багтдаг. Бодисын солилцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг учраас мэтилийн бүлгийн дутагдал эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлдөг.

Энэ хуралд дурдагдсан хоол хүнс нийтийн эрүүл мэднтэй холбоотой асуудлыг дурдвал:

1. Жирэмсэн болоод жирэмслэх насны эмэгтэйчүүдийн фолийн хүчлийн дутагдал  мэдрэлийн хоолой/гуурсны (?) гажигтай хүүхэд төрөх магадлал шууд хамааралтай. Энэ хамаарал дээр үндэслээд Хойд Америк (АНУ, Канад) үр тарианы бүтээгдэхүүнийг (талx, breakfast cereal) нэгдсэн  журмаар фолийн хүчлээр баяжуулдаг. Үүний үр дүнд дээр дурдсан гажглийн тохиолдол тодорхой хэмжээгээр буурсан байна. Гэвч хоол хүнсэнд нэгдсэн журмаар витамин бэлдмэл нэмэх  тийм ч их сайн арга биш гэж ярьцгаав. Нэгд, хоол хүнсэнд нэмж байгаа фолийн хүчил байгалд орших байдлаар нь биш арай тогтвортой бүтэцтэй болгосон хэлбэр бөгөөд тэр нь хүний биед шингэх, бас авчрах үр дагвараараа ялгаатай гэнэ. Ер нь фолийн хүчлээр баялаг хоол хүнс өөрөө сонгох нь зөв гэсэн зөвлөгөө явж байна. Фолийн хүчил ногоон навчит ногоо (бууцай, броколи, аспарагус) болоод жүрж, жүржийн төрлийн жимс, гүзээлзгэнэ, вандуй, лэнтил, авокадо, төрөл бүрийн самранд бий. 

Фолийн хүчлээр баяжуулсан хүнсний хэрэглээтэй давхцаад шулуун гэдэсний хавдарын тохиолдол нэмэгдсэн байдаг. Хурал дээр ярьж үзүүлсэн судалгааны үр дүнгээс харвал нэгэнт хавдартай болсон тохиолдолд фолийн хүчил өвчлөлийг хурдасгах хандлагатай байдаг юм гэнэ. Сайн тааруулж хэрэглэх ёстой зүйлсийн нэг байна ялангуяа нас өндөр болсон хүмүүст. Мөн фолийн хүчлийг эмэгтэй хүн жирэмсэн болохоосоо өмнө хэрэглэх ёстой гэдгийг тэр болгон мэддэггүй нэгд, хоёрт жирэмслэлт болгон төлөвлөсөн байдаггүй учраас мэдрэлийн хоолой, нуруу нугасны гажиг бүрмөсөн алга болохгүй байгаа гэнэ.

2. Цагаан хоолтнуудын эрүүл мэндийн асуудал хэд хэдэн удаа дурдагдсан. Мах, сүү цагаан идээнд бас өөр эх үүсвэрээс нөхөгдөхгүй витамин, минэрал байна. Хэрв мах идэхээс татгалзаж байгаа бол юу дутагдах вэ гэдгээ олж мэдэж нөхөх нь чухал юм байна. Хамгийн тохирмжтой хооллолт бүх төрлийн хүнснээс хэмжээг нь тохируулж хэрэглэх л юм гэж ойлгов. Махны хэрэглээний хэмжээ нөгөө талаар таргалалт, зүрх судасны өвчин хорт хавдартай хамааралтай тал бий. Уг нь таг хасалгүй зүгээр идэх хэмжээгээ багасгах нь зөв юм гэж дүгнэв. Яригдсан жишээнүүдээс дурдвал; зөвхөн жимс иддэг айлын (frutarian) хүүхэд өсөлт нь зогссон байдалтай эмчид ирсэн; уураг, өөх тосгүй хүнс хэрэглэдгээсээ болоод эрхтэн системийн хямралд орсон байсан... зөвхөн ургамлын гаралтай хүнс (vegan) хэрэглэдэг хүмүүс уургийн дутагдалд орох эрсдэл ихтэй гм. Манайд цагаан хоол идэх хөдөлгөөн тодорхой хэмжээгээр өрнөж байгаатай холбоотойгоор тийм хүмүүст зориулсан хоол тэжээлийн тухай мэдээлэл хэр байдаг юм бол? Миний багад цагаан хоол чинь цагаан будаа л байлаа шүү дээ. Одоо арай өөр болсон гэж найдья. 

3. Дээрx асуулттай холбоотойгоор хэвлэл мэдээлэл эрүүл мэндтэй холбоотой мэдээллийг нарийн нягтлахгүй нэг мэдээ төдий бодож тараадаг нь хор уршиг болох тал бий. Монгол хэл дээр олон блог, цахим хуудас, сонингууд турах, хоолны дэглэмийн тухай зөвлөгөө гаргасан байдаг. Миний бодлоор нарийн ширийн тунгаалгүй хаа нэгтэй өөртөө таалагдсан материал орчуулаад тавьчихдаг нь бас буруу юмаа. Сэтгүүлч хүүхэн макрохүнсний тухай ном бичсэн ч гэх жишээ бас байна. Хэрвээ тиймэ мэдээлэл сонирхож байгаа бол эх сурвалжийг нь харж байгаачээ гэсэн хүсэлтийг олон хүн тавьж байлаа. 

4. Хамгийн сонирхолтой хэсэг нь Д витамины дутагдлын талаар Кэмбрижийн их сургуулийн професор Анн Прэнтис гэдэг хүнтэй хууч хөөрсөн явдал байв. Монгол орон жилийн ихэнх өдөр нар үздэг мөртлөө Д витамины дутагдал дандаа бүрхэг байдаг хойд Европын орнуудаас их байдаг нь өндөрлөг нутагтай холбоотой. Газрын өндөрлөг байдал уг витамин бий болгох UVB цацрагийг шүүгээд нэвтрүүлдэггүй, нэвтэрч ирсэн UVA цацраг витамин нийлэгжүүлэх бүү хэл харин задалдаг гэж ярина лээ. Манайд бол Д витамин нэгдсэн журмаар уухаас өөр аргагүй юм байх. Мэдэж байхад илүүдэхгүй, ялангуяа нялх балчир хүүхэдтэй хүмүүс анхаарамаар юм байна. Д витамины дутагдал чинь нөгөө рахит гэгч өвчний гол шалтгаан шүү дээ.

5. Ирж явахдаа өч төчнөөн юм бичнэ гээд л толгойд эргэлдээд байсан яг бичих гээд суусан таг. Мартаж санах чинь нас яваад хүний тархи агшихтай/хатангирших холбоотой гэв үү. В12 витамин бас ямар нэг хэмжээгээр энэ процэсийг саармагжуулдаг гэсэн илтгэл сонирхол татсан. В12 чинь мах, сүү, загас, өндгөнд их хэмжээгээр агуулагддаг. Хүн хөгшрөөд хоолны шингэц муудсан цагт уг витаминыг шингээх чадвар бас буурдаг, тэр хэрээрээ дутагдалд ордог гэнэ шүү.   

Хурал болсон газрын ганц хоёр зураг...

Та бүхэн бүгдээрээ сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй!

You are what you eat

Яаж хооллох юу идэх тухай бичиж ярьдаг хүн олон, мэдээллийн олон суваг бий. Гэхдээ сайн ажиглавал энэ мэдээллүүд нэг бол хэт техник хэллэг хэрэглэсэн байдаг юм уу, эсвэл бичигч нь шинжлэх ухаан биш зүгээр өөрийн итгэл үнэмшил дээр тулгуурлаж бичсэнээс болоод өрөөсгөл дутуу зарим тохиолдолд бүр буруу байх нь бий. Оршин суудаг бүс нутаг, зан заншил, шашин шүтлэг бүгд хүний идэж уудагт нөлөөтэй учраас тэгэх нь ч бас аргагүй юм бизээ. Энэ тухай өөрийнхөө хялбаршуулсан ойлголтоо эвлүүлж бичих гэж оролдъё.

Хүнсний зүйл хэр хурдан задрахаасаа хамаарч тодорхой "glycemic index"- тэй. Ийм индэкс өндөртэй хүнсний зүйл (цагаан будаа, цагаан гурил, corn flakes, глюкоз) маш хурдан задарч цусан дахь чихрийн хэмжээнд нөлөөлдөг бол бага индэкстэй (бүх төрлийн шош, самар, жимс ногоо, фруктоз, малтоз, цайруллагүй үр, арвай овъёос) нь удаан задардаг тэр хэмжээгээрээ цусны дах чихрийн хэмжээг тогтмол барьдаг. Хар талх, төмс, банан зэргийн хүнс дунд индэкстэйд ордог юм байна. Ерөнхийдөө бага буюу дунд индэкстэй хүнс хэрэглэх нь хүний бодисын солилцоонд таатай гэдэг. 

Баруун Европ болоод Хойд Америкийн эрүүл мэндийн байгууллагуудаас гаргасан зөвлөмжинд ерөнхийдөө хоол хүнсийг таван үндсэн бүлэгт хуваадаг:
1. Жимс ногоо
- Энэ бүлэгт хамаарах хүнс таны өдөрт идэж ууж байгаа хоолны дор хаяж гуравны нэгийг эзлэх ёстой гэжээ. Хялбаршуулбал хүн өдөрт 5 порц жимс ногоо хэрэглэх ёстой болох нь. Нэг порцыг мандарин, киви гэх жижгэвтэр жимс 2, алим, лийр банан мэтийн дунд зэргийн хэмжээтэй жимс 1, нэг аяга жимсний цэвэр шүүс, эсвэл  хоолны халбаганд овоолж дүүргэсэн чанасан ногоо эсвэл хатаасан жимс, дунд зэргийн хэмжээний нэг улаан лооль гэх мэт баримжаалж болно. Энэ бүлгийн хүнс витамин ба минерал, эслэг хамгийн ихээр агуулдаг.
2. Цардууллаг хүнс 
- Энд талх, будаа, гоймон болоод бусад гурилан бүтээгдэхүүн (амттан биш), төмс орно (төмсийг жимс ногоонд хамааруулаагүй болохыг анзаарна уу). Энэ бүлгийн хүнс таны нүүрс ус, энергийн гол эх үүсвэр юм. Цардуул бол нийлмэл нүүрс ус бөгөөд хүний биед ороод глюкоз болон задардаг. Энэ бүлгийн хүнс таны өдөрт хэрэглэх хүнсний мөн гуравны нэг орчим байх нь зохимжтой гэнэ. Энэ бүлгээс хүнсээ сонгохдоо дээр дурдсан glycemic index -ийг санаж байхад зүгээр.
3. Маx, загас, өндөг, шош
- Энэ бүлэгт уураг ихтэй хүнс багтаж байгаа юм. Хүний өдөрт зарцуулах энергийн 10-15% энэ бүлгийн хүнснээс гаралтай байх нь зохимжтой гэдэг. Өсөж байгаа хүүхдүүдэд арай ахиу байж болно яагаад гэвэл уураг бие өсөж төлжих, булчин суухад гарцаагүй хэрэгтэй учраас. 
4. Сүү сүүн бүтээгдэхүүн
- Хүний биед хэрэгтэй кальцийн эх үүсвэр, бодисын солилцоо, ясны бэхжилтэнд чухал үүрэгтэй. Сүүн бүтээгдэхүүн тослог ихтэй байх нь элбэг учраас бага хэмжээгээр хэрэглэ гэдэг юм байна.
5. Өөх тос, чихэр ихтэй хүнс
- Энд элдэв амттан ундаа шарсан төмс, давсалсан хүнсний зүйл багтана. Энэ бүлгийн хүнсийг зөвхөн хорхой дарах төдий маш бага хэрэглэх хэрэгтэй гэжээ.

Энэ бол хүнсний бүтээгдэхүүний найрлага, болоод хүний өдөрт хэрэгцээтэй энергийн хэмжээнд тулгуурласан зөвлөмж байгаа. Мэдээж энэ бол хүн бүхэнд таарах жор биш. Манай монголчуудын хувьд жилийн дөрвөн улиралд баталгаатай жимс хүнсний ногоо хэрэглэх боломж таарууг бас бодолцох хэрэгтэй байх. Нөгөө талаар хүнсний цөөхөн нэр төрлийн бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг газрын хүмүүс бас тэрэндээ дасан зохицсон байдгийн хэд хэдэн жишээ бий. Жишээ нь хойд туйлын хавьцаа амьдардаг хүмүүс өөх тос, уураг ихтэй хүнс хэрэглэдэг (халимны мах, цаа буганы сүү гэх мэт). Тийм хүмүүс ү жишээ нь өмнөд азийнхны иддэг үр тариа голлосон хүнс хэрэглээд ирэхээр янз бүрийн бодисын солилцооны хамааралтай өвчнөөр өвчлөх тохиолдол нэмэгддэг гэдэг. Тиймээс хүний дасан зохицсон орчныг бодолцох хэрэгтэй юм.  Бидний хувьд бас л мах сүү голлосон хүнс хэрэглэдэг. Гэхдээ энэ хүнс хөдөө нүүдэлчинн амьдралд зохицсон гэдгийг бодолцох хэрэгтэй байх. Төвлөрсөн хотод амьдарч машин унаж ширээний ард суудаг бол бас өөр гэдгийг санах хэрэгтэй. Чухам тийм учраас монгол эрчүүд маань дөнгөж гуч гарангуутаа том том гэдэстэй болчихдог нь бас л тэр хүнс орчин зохицохгүй байгааг хэлээд байх шиг. Хүний бүсэлхийн хэмжээ ирээдүйд чихрийн шижинтэй болоx эрсдэлийн хамгийн сайн хэмжүүр гээд сүүлийн хоёр жил яриад байгаа. Гэхдээ дэлгүүрт ороод хүнсээ цуглуулахдаа чухам хүний биед юу нь илүү хэрэгтэй вэ гэдгийг мэддэг бол бас ухамсартай сонголт хийхэд дөхүү юм уу гэж бодов. 

Түрүүн би түргэн хоолны тухай бичсэн энд бас дахиад баримт дурдах хэрэгтэй байхаа. За түргэн хоолны газар орсон хүн  ямар нэг бүүргэр, шарсан төмс, хийжүүлсэн ундаа авдаг. Хоолныхоо бүтцийг аваад үзвэл жимс ногооны төрлөөс байхгүй, цагаан талх шарсан төмс цардууллаг бүлгийнх, тэгээд ундаа өөх тос чихэртэй бүлгийнx. Дээр нь төмс чинь тосонд шарсан, бүүргэрт хийсэн соус давс ихтэй. Илчлэгийн хувьд британичуудын гэртээ хийсэн хооноос 1.5 дахин их илчлэгтэй байдаг гэжээ. Түргэн хоолны газар огт орохгүй байж болохгүй гээгүй юм шүү, харин байнга ийм газар хооллох эрүүл мэндэд муу гэж хэлэх гээд байгаа ухаантай юм.

Хүний биед хамгийн зохистой хоол ундыг Газар дундын тэнгисийн орчмын хүмүүс иддэг гэлцдэг. Тэд харьцангуй урт насалдаг, мөн зүрх судасны өвчний тохиолдол цөөн байдаг байна. Хоолондоо шинэхэн жимс, ногоо, далайн гаралтай хүнс, чидун жимсний тос хэрэглэдэгийнх гэдгийг олон судалгаа харуулсан байдаг. Ерөнхийдөө зөв хооллолт хүмүүсийг зөвхөн бодисын солилцоо, зүрх судасны өвчнөөс ч биш цаашлаад олон төрлий хорт хавдараас хамгааладаг нь тогтоогдоод байгаа, тиймээс зөв зохистой хооллох маш чухал гэдгийг давхар давхар харуулаад байгаа биз. Гэхдээ энд бас зарим сонирхолтой ажиглалтууд байдгийн нэг нь Франц парадокс юм. 

Францчуудын хувьд хоол хүнс бол тэдний соёлын өв, уламжлалын маш том хэсэг. Тэр утгаараа хоол унд нь амттай байдаг. Тэд хоолоо цөцгийн тосонд хуурч, цөцгийгөөр амтлах нь элбэг, дээр нь тослог ихтэй бяслаг өдөр тутмын зайлшгүй хэрэгцээ гэж болохоор. Тэгсэн хэрнээ Францчууд саяхан болтол (түргэн хооны газар олон нээгдэхээс өмнө) насанд хүрэгчдийн таргалалтаар Их Британи, Америкчуудаас хамаагүй цөөн, тэр хэмжээгээрээ зүрх судасны өвчний тохиолдол бас цөөхөн байсан гэдэг. Энэ ажиглалт хоолонд орсон хүнсий найрлагаас гадна тэнцвэр балансын чухлыг бас харуулаад байх шиг санагддаг юм. Францчуудын өдөр оройн хоол ерөнхийдөө 3-4 хэсэгтэй. Ногооны шөл эсвэл зууш (энэ нь чанаагүй ногоо; улаан лооль, луувангийн салат гэх мэт), гол хоол (мах, загас чансан ногоотой), ногоон навчин салат, бяслаг, амттан дээр нь дарс. Ажаад байвал хоолны бүтэцний тэнцвэртэй байдлыг их л сайн зохицуулсан мэт хаарагддаг. Нөгөө талаас олон хэсгэтэй хоол гэхээр олон төрлийн юмнаас баг багаар иддэг болж таарна тэр хэрээрээ зөвхөн нэг төрлийн шарсан хуурсан юм идээд өнгөрөхгүй сайн талтай. Цаашилбал улаан дарс бага хэмжээгээр уухад зүрх судасны өвчнөөс урдчилан сэргийлдэг тал бий (хоолон дээр бага зэрэг уухад). Сүүлийн үед мөн л таргалалт зүрх судасны өвчин нэмэгдлээ гэж энд яриад байгаа, эдний мэрэгжилтэнүүд түргэн хоолны газар. хагас бэлэн боловсруулсан бүтээгдэхүүн, чипс гэх мэт амны зугаа болох хүнс их хэрэглэдэг болсонтой холбож тайлбарлаад байгаа юм.

Бид уг нь бусдын алдааг дуурайхгүй зөв бодлого болоод олон нийтийг боловсруулах замаар арай өөр замаар нэг их хохиролгүй шиг гараад явчих боломж бий гэж хараад байдаг юм. Гадаадын юм болгон зөв сайхан биш юмаа, МкДоналдс нээгдэхээр хөгжөөд байгаа гэсэн үг бишээ гэж ухаармаар. Цаашлаад өөрийн орчин нөхцөлд таарсан тэжээллэг эрүүл хүнсний судалгааны ажил бас хэрэгтэй байнаа. 

Эцэст нь манайд сүүлийн үед цагаан хоолтон их олон болж байгаа юм байна. Өнөө ийм сонголт хийж байгаа хүмүүс мэдээж бие организмд юу хэрэгтэй , түүнийгээ ямар хүнцний бүтээгдэхүүнээ авахаа мэддэг биз. Миний багад цагаан хоол гэхээр цагаан будаа л өгдөг байлаа шүү дээ. Тийм тохиолдолд уураг, амин дэмийн дутагдалд орохыг анхаарах хэрэгтэй болов уу. Энд ялангуяа өсвөр насныхан болоод залуу эмэгтэйчүүдэд тун хамаатай гэдгийг дурдах хэрэгтэй байхаа. 

Антибиотик мөөгөнцөрдөхөд хэр хамаатай вэ?

Түрүүний бичлэгт үлдээсэн асуултанд товчхон хариулах гээд үзье.
Нянгийн халдварыг антибиотикоор эмчилнэ. Харин хэрэглэж байгаа антибиотикнуудын үйлчилгээ зөвхөн нэг төрлийн нянгийн эсрэг байдаггүй учраас хүний биед амьдардаг хэрэгтэй нянгуудыг бас үгүй хийж орхидог гэмтэй. Энгийн тоо дурдая л даа; хүний бие 10 трилион эсээс тогтдог, харин хүний биед амьдардаг нян, мөөгөнцөр зэрэг бусад бичил биетэн хүний эсийн тооноос 10 дахин олон. Зарим нь өвчин үүсгэх чадвартай, зарим нь хүний биед ашигтай. Хүн яагаад тэр болгон өвчилдөггүй вэ гэхээр, салслаг бүрхэвчийн хүчиллэг/шүлтлэг орчин, хүний дархлааны систем эдгээр нянг үржиж олон болгохоос сэргийлж байдаг болохоор тэр. Нэг нянгаас болж өвчлөхгүй тэр нь үржээд хэдэн сая хүрэхэд л бид өвдөж гэж мэднэ шүү дээ. Тэгвэл хүний биед байх ашигтай олон нянгийн нэг хэсэг нь тэр салслаг бүрхэвчийн хүчиллэг/шүлтлэг байхыг нь зохицуулж байдаг байна. Антибиотик хэрэглэхэд энэ нянгууд бас үрэгдэнэ тэр хэмжээгээрээ хүний салслаг бүрхэвчийн хүчиллэг чанар өөрчлөгдөж мөөгөнцөр үржихэд тааламжтай болж ирнэ. Тиймээс антибиотикийн хэрэглээ мөөгөнцөр үржих таатай нөхцөл үүсгэдэг  гэдэг нь үнэн юмаа.

Антибиотикийн зохистой хэрэглээ аминд тулсан асуудал

1928 оны 8 сард Алэксандр Флэминг гэгч шотланд эрдэмтэн ээлжийн амралтнаасаа буцаж ирэхдээ хүн төрлөхтөний түүхэнд нэрээ үлдээх тухай бодоогүй байх. Тэрбээр staphylococcus нянгийн шинж чанарыг судлах ажил хийж байсан бөгөөд амраад явахдаа нянгийн өсгөврөө лабораторийн ширээн дээрээ мартаад явсанаас хамаг хэрэг үүссэн гэдэг. Сар гаруй яваад ирэхэд мөнөөх питрийн тавагнуудад нь хөгц ургасан байсан бөгөөд сайн ажиглавал хөгцний ойр хавьцаах нян устаж харин хол байсан хэсэг нь хэвээрээ байжээ. Тэрбээр хөгц нянгийн эсрэг хор ялгаруулдагийг тогтоож уг хөгцнийхөө нэрээр пэнициллин гэж нэрлэжээ. Цаашлаад энэ хор зөвхөн staphylococcus ч биш хатгаа, мэнингит, дифтэри зэрэг халдварын нянг устгах чадвартай байсныг тогтоосон нь өнөө бидний мэдэх антибиотикийг анагаах ухаанд хэрэглэх замыг нээж, 1940 онд цэвэршүүлсэн пэнициллинээ гаргаж авчээ. 1945 он гэхэд эм үйлдвэрлэх технологийн боломж бүрдсэн байна. Пэнициллиний нээлтээс өмнө уушигны хатгаа, тэр ч бүү хэл жижиг сажиг шархнаас болж амиа алдах эсвэл эрэмдэг зэрэмдэг болох энүүхэнд байсан гэхэд хилсдэхгүй бизээ.

Тэр цагаас хойш технологи ч их сайжирч химийн аргаар олон төрлийн антибиотик хийдэг болж, эдгэдэггүй гэдэг байсан олон өвчинг нэг их сүйд бололгүй эмчилдэг, бид ч энэ тухай сүйдтэй юм бодолгүй антибиотик хэрэглэж заншжээ. Тэр бүү хэл антибиотикийн зохисгүй хэрэглээ өнөө антибиотикт дийлдэхгүй нян бий болгож. Мэрэгжилтэнүүд ийм нянгийн халдвар тархвал олон хүний аминд хүрэх аюултай болохыг сануулж бичих боллоо.

За манай монголчууд бол антибиотикийг тун замбараагүй хэрэглэдэг хүмүүсээ. Одоо өөр болсон эсэхийг мэдэхгүй лав хоёр гурван жилийн өмнө эмийн сангаас дуртай антибиотикоо аваад өөрийгөө эмчлэх боломжтой байлаа. Тунгийн тохиргоо бүү хэл, чухам ямар нянд юу ууж байгаа нь тодорхойгүй. Ийм хэрэглээ эцэстээ антибиотикийн үйлчилгээнд дарагддаггүй шинэ төрлийн нян бий болгож байгаа юм шүү дээ.

Хүмүүсийн гаргадаг хамгийн том алдаа ханиад хүрэнгүүтээ антибиотик уудаг явдал. Нэгд ханиад вирусээр үүсдэг учир антибиотикийн хэрэг байхгүй, хоёрт тэр ууж байгаа антибиотик чинь хүний хоол боловсруулах эрхтэн ходоод гэдсэнд байгаа хүнд ашигтай нянг устгаж үгүй хийнэ. Ханиад хүрэхээр хүний дархлалын систем суларсанаас хоолой, амьсгалын дээд замын халдвар нянгаас үүснэ, тэр тохиолдолд антибиотик шаардалагтай бол хэрэглэнэ. Хэрэглэхдээ бас таарч тохирсон болж өгвөл тодорхой нянгийн эсрэг үйлчилгээтэйг нь уух нь зөв. Мэдээж юуг яаж уухыг эмч л тодорхойлно шүү дээ. Тиймээс ихэнх улсад антибиотикийг зөвхөн эмчийн жороор авах боломжтой байдагаа.

Дараагийн том алдаа бол өвчний шинж тэмдэг буурч биеэ жаахан сайжрангуут эмээ хаядаг. Энэ чинь эргээд эмэнд дийлдэхгүй шинэ төрлийн нян бий болгох үүд хаалгыг нээж өгөөд байгаа юм шүү дээ. Дутуу хаяна гэдэг биед байгаа нянг дутуу устгаад орхиж байна. За тэр эмэнд устаж амжаагүйнүүд нь дараагийн ээлжинд эмэндээ дасчихсан дийлдэхээ байна гэсэн үг. Өнөөгийн байдлаар антибиотикт дарагддаггүй сүрьеэ, бэлгийн замын хэд хэдэн халдвар, мөн staphylococcus, streptococcus, E.coli төрлийн нянгийн төрөл эмэнд дарагддаггүй гэж бүртгэгдээд байгаа. Ийм халдвар ямар нэгэн шалтгаанаар их өргөн тархахад хүрвэл гамшгийн хэмжээний хохирол үүснэ, олон хүний амь сүйднэ гэж мэрэгжилтэнүүд сануулаад байгаа. Ер нь болж өгвөл антибиотик хэрэглэхгүй байх байх хэрэглэвэл тунгаа зөв тохируулж, эмчилгээг дуустал хийх хэрэгтэй гэсэн зөвлөмж байна. Та бүхэн бас бодно бизээ.

Чухам та өнөөдөр ийм нян бий болох боломж бүрдүүлэхэд магад өөрөө өвчлөхгүй харин ойр байгаа нялх нойтон хүүхэд, өндөр настан хамгийн түрүүнд өртөх юм шүү. Тиймээс зөвхөн таны хувийн асуудал биш байгаа биз. Манай эрүүл мэндийн сайд иймэрхүү асуудал уруу ер ойртохгүй юмаа. Миний бодлоор энэ тухай ярьж хэлж, сурталчлах, эмч нараа сургах гээд хийх ажил их л харагдах юм. Мань хүн ганц хүний төлөө л яваад байх юм, ерөнхий сайд нь ажлаа хийсэнгүй гэхгүй л юм (хүрд эргүүлэх боломж таарангуут бас улс төржөөд авав ккк).

Итгэл үнэмшил ба хууль

Сая Обама тангараг өргөхдөө өөрийнхөө жинхэнэ итгэл үнэмшилдээ тулгуурласан үг хэллээ гэж бодлоо. Бүгд найрамдахчууд Обамаг дэндүү либэрал гэж шүүмжилдэг, америкчууд ер нь хуучинсаг үзэлтэй хүмүүс тул мань хүн эхний 4 жилд тун болгоомжтой байсан. Энэ нь түүнийг дэмжиж сонгосон хүмүүсийн нэлээд хэсгийг нь гонсойлгож байсан билээ. Харин одоо дахиж сонгогдох юм биш гэсэн үү зоригтойгоор жинхэнэ өөрийнхөө үзэл бодлоо илэрхийлэв үү дээ. Энд нийгмийн альч давхаргын хүмүүсийн тэгш эрхийн тухай онцолсон нь анхаарал татав. Арьс өнгө, шашин шүтлэг, бэлгийн чиг хандлага хамаарахгүй хүн бүрт тэгш эрх байх ёстой гэсэн итгэл үнэмшил тодоос тод сонстов. Мэдээж яриад бүтэх биш үүнд хүрэхийн тулд хууль журам боловсруулах нь хууль тогтоогч төр барьдаг хүмүүсийн ажил. Америкчууд, зөвхөн америкчууд ч биш ардчилсан нийгэмд амьдрадаг хүн бүхэн өөрийн итгэл үнэмшилдээ тулгуурлаж хууль тогтоогчоо сонгодог бизээ. Тэр утгаараа сонгох сонгогдох эрх, түмний сонголт хэн нэгний явцуу эрх ашиг, үзэмжийн хэрэг биш юмаа.

За тэгээд тэр итгэл үнэмшил дээр тулгуурлаж сонгогдсон эрхмүүд хууль боловсруулж баталнаа. Тэр хууль нь хүмүүсийн үзэл бодол, өмч хөрөнгө болоод ардчилсан хэмээх нийгмийн үнэт зүйлийг дээдэлсэн байх зарчимтай байх тийм үү. Тэгвэл манай өнөөгийн эрх баригчдын барьж гүйгээд байгаа хуулийн төслүүдийг юу гэж ойлгох вэ.
Би хувьдаа нэг хүн нэг явцуу эрх ашгийн төлөө хууль боловсруулж батлуулах гээд гүйгээд байна гэж ойлгоод байгаа. Уянга гэдэг гишүүн төрийн тэргүүн байсан хүмүүс юу хийж болох болохгүй жагсаалт маягийн юм барьчихсан, бас цаашлаад эвслийнхээ даргыг хэргээс чөлөөлүүлэх хуулийн төсөл,  Батзандан болохоор Оюунгэрэлийг их хурлаас гаргах, нөгөө Удвал сайд нь даргаа эмнэлэгт хэвтүүлэх гээд будилж сайд нарын эмнэлэгт хоригдол эмчилдэг болоод дуусч байгаа юм шив дээ хөөрхий. Баабар гуай энэ талаар зүүн талаар нь гүйцэж түрүүлээд гээд сайхан бичсэн байна лээ.

Дээрх хууль тогтоомжууд нь (Удвалын алдаанаас бусад нь) үндэсний аюулгүй байдал гэдэг халхавчтай логикоор бодвол үндсэн хуультайгаа харшилдсан байгаа биз. Хүмүүс яахав үндэсний аюулгүй байдал гэнгүүт өө тэгэлгүй яахав зөв гээд алгаа таших шинжтэй. Дээр нь төрийн том албан тушаал хааж буй хэдхэн хүнтэй хамааралтай гэнгүүт өө надад хамаагүй юм чинь яахав яахав гээд толгой дохих. Өнгөц харвал албан тушаалаа хувийн ашиг сонирхолын үүднээс ашиглах боломжгүй болгох гэсэн санаа, харин цаагуур нь бодвол бидний таны эрхийг бага багаар хумслаад байгааг олж харсан болов уу?

Жишээ нь, Оюунгэрэл гишүүн Улаанбаатарын Хан Уул дүүргээс нэр дэвшиж сонгогдсон хүн (намын жагсаалтаар биш). Сонгогчид гадаад нөхөртэй гэдгийг нь мэдэж байсан тэгээд энэ бол асуудал биш гэж үзээд энэ хүнийг сонгосон тийм үү? Энэ сонгогчдын хувьд хүлээж авах аргагүй асуудал байсан бол энэ хүн сонгогдохгүй байсан. Энэ бол ардчилалын зарчмаар Их Хурлын гишүүний гэр бүлийн хүний харьяалалын асуудал шийдэгдсэн гэж би ойлгоод байгаа юм. Харин одоо хууль гараад Оюунгэрэл гишүүн ажлаа өгөх болбол түүнийг сонгосон сонгогчдын эрх зөрчигдөж таараад байнаа даа. Хэдэн жилийн өмнө ард түмний сонголтыг луйвардлаа гээд жагсаал цуглаан удирдаж байсан хүн өөрөө эргээд хүмүүсийн сонголтыг боох гээд байна уу даа энэ чинь... Үндэсний аюулгүй байдал энэ чинь гэж ирээд Оюунгэрэлд хандсан ил захидал ч бичсэн байх шиг.

Гадаадынхан тагнуулдъя гэвэл хэн нэг төрийн дээд албан тушаалтан болох найдвартай хүмүүсийг тагнуулуудаараа эргүүлдүүлж суулгаад өчнөөн жил хүлээгээд л байдаг чинь бараг үлгэр биз дээ. Харин гадаадад томилолтоор яваа эхнэртэй харчууд уруу гоё хүүхэн явуулаад л хэргээ бүтээчих юм биш үү. Эсвэл шуудай хүүдий мөнгө харуулахад дуртай нэг нь гэр бүлийн хүн нь монгол уу биш үү гэдгээсээ хамаарахгүй ш дээ, итгэл үнэмшил, хүний чанараасаа л хамаарч авах авахгүйгээ шийднэ биз дээ. Тэгээд нэг их эрлийз хурлийз, монгол биш гээд шуугина. Түүхээ эргээд харахаар халх Занабазар, түвд Жавзандамбын хийсэн амьдарсан түүх өөр л юм хэлээд байгаа биз дээ энэ чинь.

Анхны хэвлэлийн бага хурал дээрээ гадаад улсуудад тийм жишиг бий гэсэн хэрнээ ямар улсад байдгийг нь хэлээгүй. Гадаадынх л байвал манайхаас дээр байдаг юм уу. Орос, хятадын жишиг нэг өөр, Еврoпын холбооны улсын жишиг нэг өөр. Хэрвээ Европын жишиг байсан бол нэрлээд хэлэх байсан тийм биш байх гэж хардав. Эдний deputy prime minister манайхаар бол шадар сайд юм уу Ник Клэг гэдэг хүн испани эхнэртэй ш дээ. Эд нар тэр тухай еөөр ярьдаггүй, тийм харьяалалын хууль байхгүй угаасаа байх ёсгүй юм.   За цаашилбал өнөөдөр хэдэн хүний эрхийг хязгаарлаж болно. Дараа нь сэмхэн энд хамаарах хүмүүсийн хүрээг тэлээд байвал яах вэ? Өнөөдөр гадаадын харьяат гэр бүлтэй байж болохгүй гэж байна, дараа нь хэн нэгнийг нэмэх хууль зүйн боломж гаргаж өгөөд байгаа нь бас аймаар л байхгүй юу даа.

Дараа нь тэр гадаадад өмч хөрөнгөтэй байж болохгүй энэ тэр гэсэн бүтэхгүй заалтууд байна. Үгүй бүтдэг бол баярлах байлаа. Даанч тийм хөрөнгөтэй хүний өмч өөрийнх нь нэр дээр байдаггүйг бүгд л мэдэж байгаа ш дээ. Тэгээд яах юм, төрийн том албан тушаалтаны гэр бүл, үр хүүхэд цаашлаад ах дүү аав ээжийнх нь эрхийг хязгаарлах юм уу? Яаж хязгаарлаж яаж хянах юм? Түүнийхээ оронд банк санхүүгийнхээ үйлчилгээ, бүртгэлийг боловсронгуй болгоход болно ш дээ. Эх үүсвэр нь мэдэгдэхгүй их мөнгө гараад ирэхэд нь мэддэг, бас шалгадаг болчиход ингээд л хүний эрхэнд халдаад байх хэрэггүй болноо доо.

Эцэст нь тэр сэтгэгдэл хянах Сайханбилэгийн санаачилга бол бүр онигоотой. Цахим хуудаснууд өөрсдөө л хууль гэхгүй шийднэ биз дээ. Хамгийн тод томруун жишээ нь бидний хэдэн блгочид байна ш дээ. Би бол хэн нэгнийг хараасан бас насанд хүрээгүй хүүхдүүдэд тохиромжгүй гэж үзсэн сэтгэгдлийг цэнзүүрлэдэг. Харин Дамдаа болохоор сэтгэгдэлд хязгаарлалт тавьдаггүй, уншигчиддаа юу дуртайгаа хэлэх талбар тавьж өгдөг. Тэгээд өөрийн итгэл үнэмшил баримталдаг зарчмын дагуу болоод л байгаа биз дээ. Ийм хууль батлагдвал эргээд үг хэлэх эрх чөлөөнд халдах үүд хаалга нээж өгсөн хэрэг болно шүү дээ.

Төгсгөлд нь хууль гэдэг чинь нэг хүн ингэмээр юм байна гээд өөрийнхөө ч юм уу эсвэл хэсэг бүлэг хүмүүсийн эрх ашигт нийцүүлээд бичдэг эд бишээ. Нийгмийн нарийн ширийн харилцаа, хүний эрх ашиг, аюулгүй байдлыг зохицуулж байх учиртай сайн бодож, тохируулж хийх учиртай эд гэж би ойлгодог. Сайн хууль гэдэг түүх цаг хугацааны шалгуурыг давж чадах бас ард түмний эрх ашигт нийцэж байх ёстой юм. Сонирхолтой жишээ дурдвал өнөөгийн Францын нийгмийн олон асуудал Напалеоны үзэглэсэн хуулийн дагуу шийдэгддэг юм билээ. Бид ч бас тийм л холыг харж чадсан чамбай хуулиудтай байгаасай даа.

Вакцинжуулалтын тухай нийтлэл

Ийм нийтлэл FB дээр олсоноо зуун хувь санал нийлж байгаагийн хувьд хуулж тавилаа. 

Статус шинэчлэлт

Оруулсан: Anar Ganbold

Аан, за за...
Хүн болгон өөрийгөө бусдаас гойд гэж ерөнхийдөө боддогоороо яг адилхан. Гэхдээ жоохон жоохон юмаараа л бас ялгаатай. Тэрийг нь анзаарж таашаал авах бөөн кайф. Жишээлбэл, даварсан хаанаас зугтаж улс байгуулсан болхоор америкд янз бүрийн хуйвалдааны донтой гарууд элбэг; Оросууд анх үүсэхээс ээ л гадаадуудын дарамтан доор байсан болхоор бас бөөн паранойд сэтгэлгээтэй. Хятадууд одоогийн хэт үндэсэрхэг үзлээрээ өнгөрсөн зуун жилийн азгүйтлээ компенсацлдаг. Монгол хүний сэтгэлгээ бас зарим талаараа ориг. Согтохлээрээ бардаад бас тэрийгээ нүүдэлчин сэтгэлгээ гэнэ. Хаанаас хэн юу ч гэсэн хамаагүй дагана. Яг салхинд хийсч байгаа гялгар уут. Бодвол хээр тэнэж байхад баттай байтугай эх сурвалж байхгүй байсан болхоор үнэн худлын шалгуур сэтгэлгээнд нь ерөөсөө үүсээгүй байх. Есүхэй дээр нэг гар ирээд хасагууд 2 хоногийн цаанаа ирж явна гэхлээр итгэхгүй гэвэл авгайгаа дээрэмдүүлэх эрсдэл нь нэмэгдэнэ шт... Олон арван мянган жилийн туршид ийм мэдээллийн тарчиг нөхцөлд үүссэн сэтгэлгээний онцлог нь харин одоогийнх шиг хэт их мэдээллийн үед нэг л сайн зохицож өгөхгүй байгаа юм. Дэлхий сөнөнө- аан за за, хүн сармагчинаас үүсээгүй- аан за за, вакцин хортой- аан за за... Өөр газар ч гэсэн дэлхий сөнөхтэй давхцаад хүмүүс ууланд бүгээд байсан л даа, гэхдээ тэнд тэгэж бүгж байгаа хүмүүсийг харах гэж очсон хүмүүс их байсан. Монголд бол халтар царайт гарж байгаа мэт болсон. Олон утгагүй юманд итгэх дундаас вакциныг муу гэдэгт итгэдэг хүмүүсийн сэтгэлгээ лаг сонирхолтой. Өөр газар вакцин эсэргүүцэгчид байж л байдаг. Гэхдээ тэр дэмжигч, эсэргүүцэгчид нь өөрсдийн бодолдоо бат тогтсон бүлэг болоод хуваагдчихсан. Монголд бол юм мэдэхгүйдээ хоёрын хооронд болчхоод байгаа хүн нь илүү их юм шиг. Аюултай ч биш бүүр хортой шүү...
Дэлхийн төгсгөл, хүний үүсэл гэх мэт нь гүн ухааны чанартай хүний суурь итгэл гэж тайлбарлаж болох. Талибан вакцины эмч нарыг алдаг нь хүртэл вакцин эсэргүүцэгчидтэй харьцуулахад алдаатай ч гэсэн ядаж логиктой - лалын соёлын эсрэг хийж байгаа барууныхны явуулгатай тэмцэж байна гэж өөрсдийгөө боддог байх. Ертөнцийг үзэх үзэл гэх юм уу даа. Харин вакцин хортой гээд байгаа гарууд бол цэвэр техникийн асуудал дээр улайм цайм бүлтрээд байгааг үл ойлгомуу. Иймэрхүү ёоёотой гаруудтай зууралдах нь цагийн гарз гэж бодох хүн байх. Гэхдээ эволюцийг үгүйсэглээ гээд юу ч өөрчлөгдөхгүй болхоор гаруудыг тоохгүй байж болно. Харин вакцин үгүйсгэж байгаа гарууд хүүхдүүдийн эрүүл мэнд, амьдралаар тоглож байгаа болхоор жирийн хүмүүст зөв мэдээлэлийг нь өгөхгүй байх нь айлын хүүхэд зодуулаад орилоод байхад орохгүй байхтай адил хариуцлагагүй явдал болох болвуу гэж бодоод бас салхи гаргамаар санагдав.
Вакцинд хийлгэхгүй хүмүүсийг хоёр бүлэг болгож болох байх. Эхнийх нь их актив- өөрөөр хэлвэл уриалан дууддаг, хэвлэж нийтэлдэг, идэвхитэй эсэргүүцдэг. Монголчуудын мэдэх жишээ бол эмэгтэйчүүдйин эмч Л. Баярсайхан, гал үндэстэн холбооны Э. Одонгэрэл нар. Нас хүйс боловсрол орлого харгалзахгүйгээр вакцин эсэргүүцэж байгаа нь төрөлхийн паранойд хандлагатайг нь харуулж байгаа болхоор ийм хүмүүстэй эрүүл ухаанаар харьцаж дийлэхгүй байх. Пассивууд нь бол хөрөнгө, боловсролоос үл хамааран итгэмтгий, сүрдэмтгий хүмүүсийн ерөнхий зураг харагдаад байдаг юм. Активууд нь пассивуудаа яаж мунхруулж байгааг нь сайн үзвэл хэд хэдэн нийтлэг логикийн но байна. Энэ бичлэгт алдаа гарсан байхыг үгүйсгэхгүй ч санаанаасаа зохиож бичээгүйгээ батлахын тулд хаанаас ямар мэдээлэл авсан аа ишлэн бичлээ. Хэрэггүй бол илгасна биз...
1- “Чанартай вакциныг баруунлуу явуулаад, чанаргүйг нь ядуу улсруу явуулдаг”- дэлхийд нэг тийм бүх үйлдвэрлэгдсэн вакцины сайн мууг тогтоогоод мууг нь ядуу бидэнд хүргүүлдэг нэг тийм айхтар нарийн систем байх шиг байна. Сүүлдээ нарийсаад “чанарыг А, В, С гэж ангилдаг” гэдэг болж. Бодвол энэтхэгүүд дураараа үржээд байгаа болхоор тоог нь хязгаарлах гэж байгаа юм байлгүй. Вакцины үйлдвэр болгоны олон мянган эзэд, ажилтан, хувьцаа эзэмшигчид энэ маш нууц бүлэгт ороод, ДЭМБ-ийн ядуу улсуудад зориулсан вакцин худалдан авалтыг өөртөө ашигтайгаар шийдэж аль муу сери нь ямар улсад очихийг нууцаар нарийн зохицуулж чаддаг бололтой. Хэрэв тэгэж чаддаг бол АНУ-ын ТTГ-аас мундаг байх нь. Баян улсууд өөрсдөө вакцинаа худалдаж авдаг болхоор тэдний ЭМЯ-нд бас хүн нь байдаг байж таарна. Уг нь бол ядуу улсууд олон жижиг худалдан авалт хийхийн оронд нийлүүлээд нэг том захиалга үйлдвэрт нь өгвөл хямдаар авч болдог болхоор ДЭМБ ядуу улсуудын вакцинжуулалтын ажилд тусалдаг юм. Дээрээс нь вакцины зардалд дотаци өгдөг. Вакцинд зарсан нэг доллар болгон өвчний эмчилгээний 18 доллар хэмнэдэг гэсэн байсан. Тэгэхлээр байгаа жоохон мөнгөөрөө аль болох олон хүүхэд тарих нь зөв менежмент байж таараа. Энэ зарчмын дагуу олон хүүхдэд хэрэглэх тунг нэг савлаж бас зардал хэмнэдэг. Нээрээ Энэтхэг, Нигерийг үргүй болгох гэж байгаа бол маш муу л ажиллаж байгаа бүлэг байна даа. Хүн ам нь сүүлийн 40, 50 жилийн турш улам нэмэгдсээр л... Тийм хуйвалдааны онолд дуртай юм бол Роберт Ладлумын Матаризын Тойрог номыг олж уншицгаагаарай, Жейсон Борны гурвалыг бичсэн зохиолч. Тасархай, итгээд наачхана. Дууссаныхаа дараа харин номноосоо гарах хэрэгтэй.
2- Хоёр дахь таамаглал нь эмийн компаниуд вакцинаар аймар их мөнгө хийгээд баяжаад байна гэдэг. Мэдээж аймар их мөнгө гэдэг ойлголт харьцангуй. Тэгэхлээр эмийн том компаниуд жилд хэдэн долларын гүйлгээтэй байдгийг үзэх хэрэгтэй. Ийм мэдээлэлийг АНУ-ын үнэт цаасны хороонд мэдүүлсэн байдлаар нь харж болно. Эмийн компаниуд хувьцаа гаргасан байдаг болхоор эргэлтийнхээ талаар үнэн зөв мэдээлэл өгөх ёстой, буруу мэдээлсэн бол хуулийн хариуцлага хүлээдэг. 2009 оны баримтаас хархад эмийн бизнесээр хамгийн өндөр гүйлгээтэй компани нь Жонсон ба Жонсон /61,9 тэрбум ам. доллар/ байсан байна [1]. Эхний аравт бичигдсэн компаниудын хамгийн бага нь 22,3 тэрбум ам. долларын гүйлгээтэй Германы Байер Хэлскер байсан байна [2]. Харин дэлхийн нийт эмийн зах зээлийн хэмжээ Английн эмийн компаниудын холбооны тооцоолж байгаагаар 2009 онд 800 тэрбум ам. доллар байсан байна [3]. Харьцуулахад Монголын ДНБ 2009 онд 10,63 тэрбум ам. доллар байсан гэж АНУ-ын ТЕГ-ынхан үзсэн байхад [4] ОУВС 6 тэрбум ам. доллар байсан гэж үзсэн байна [5]. Гэтэл нөгөө вакцинууд маань нийт хэдэн долларын зах зээлтэй вээ? Тоо бас л судалгааны эх үүсвэрээсээ хамаараад янз бүр, гэхдээ ДЭМБ-ийн баримтан дээр 24 тэрбумыг тэмдэглэсэн байна [6]. Вакцинаар дэлхийн хамгийн их борлуулалт хийсэн компаниудыг нөгөө л АНУ-ын ҮЦХ-нд 2009 онд мэдэгдсэн байдлаар нь жагсаавал эхэнд нь Английн ГлаксоСмит Клайн 5,772 тэрбум ам. доллараар нийт гүйлгээнийхээ 12,8% [7], хоёрт Францын СанофиАвентис 4,980 тэрбум ам. доллараар нийт гүйлгээнийхээ 8,3% [8], гуравт АНУ-ын Мерк 3,631 тэрбум ам. доллараар нийт гүйлгээнийхээ 13,2%-ийг олсон байна [9]. Вакцины судалгаа, үйлдвэрэлэл, түгээлтийн хүндрэлүүд нь жирийн эмнийхээс их байдаг болхоор /байнга хүйтэн байлгах хэрэгтэй г.м/ цэвэр ашгийн хэмжээ бага, зах зээлийн хэмжээ нь хурдан өсөж байгаа ч /2016 онд 56,6 тэрбум ам. доллар болох тооцоо байна [9]/, жишээлбэл, антибиотикийн 2009 оны зах зээлтэй харьцуулашгүй /2009 онд 78 тэрбум ам. доллар/ бага байгааг эмийн компаниудын өөрсдийн тооцоо нь харуулж байна [10]. Эмийн компаниудад хамгийн их борлуулалт өгдөг эмийн бүлгүүд бол зүрх судасны эмүүд 160 тэрбум ам. долларын зах зээлтэй, сэтгэц, төв мэдрэлийн системийн эмүүд- 132 тэрбум ам. доллар, антибиотикууд 78 тэрбум ам. доллар, хавдрын эмүүд 49 тэрбум ам. доллар [10]. Өөрөөр хэлбэл өвчнөөс урьдчлан сэргийлэхээс илүү хууч өвчид зориулж эм үйлдвэрлэх нь ашигтай байгаа учир туршлагатай чадалтай компаниуд шинэ вакцины судалгаанд хөрөнгө зарах явдал аа багасгаж байна.
3- “Өөр хүмүүс вакцинжуулагдвал би тариулах хэрэггүй”- энэ бас буруу ойлголт, аль болох олон хүн дархлаатай байжээж нярай, дархлалын хомсдолтой эмзэг хүмүүсээ хамгаалж, халдвар дэгдэхгүй, тархахгүй байх боломжийг бүрдүүлдэг. Энийг сүргийн дархлаа гэдэг. Гадаадаас халдварт өвчтэй хүн ирэх зарим тохиолдолд вакцин хийлгээгүй хүн өвчнийг тараах, хүндрүүлэх үүр болох тохиолдол байдаг. Вакциныг дархлааны хомсдолтой зэрэг хүндэтгэх шалтгаантай хүмүүсээс бусдад бүгдэнд хийж байж дархлааг бүрэн үйлчилдэг болгоно, халдвар гарсан ч хор нөлөө багатай эмчилж болно.
4- Дараагийн нэг хэлдэг үг бол “эрүүл хүүхдэд бактери вирус тарих хэрэггүй, өөрөө олж аваг”- гарууд зөвхөн ханиад томуу мэтийн лайт өвчинг л вакцинддаг гэж бодоод байх шиг байна- үгүй л байхгүй юу. Саа гэж нэг лай байсан, вакцины ачаар мартсан бололтой. Энэ бол вакцины гавьяа. Өөрийнх нь хүүхэд нь өрөөл татанхай болвол байгалийн юм зүгээр гэх нь байна л даа. Цэцэг өвчин арьсыг алаг эрээн болгож хүүхдийг насаар нь эрэмдэг болгодог байсан. Азаар, цэцэг өвчин одоо байгальд байхгүй, бас л вакцины гавьяа. Гахайн хавдар эрэгтэй хүүхдийг үргүй болгодог, бас вакцины ачаар бүгд мартаж. Өвчний вирус, бактерийн халдвар авсан хүүхэд болгон үхэж, зовохгүй ч багагүй хувь нь эрүүл мэнд, амь насаараа хохирдогийг гарууд мартсан байна. Улаан бурхан 2000 онд л гэхэд дэлхий даяар нийт 800000 /найман зуун мянга/ хүүхэд алсан, харин вакцинжуулалтын ачаар 2010 онд энэ тоо 139000 болж буурсан гэж ДЭМБ тооцоолсон байна [11]. Гэхдээ л цаг болгон 15 хүүхэд хамгаалж болох өвчнөөс болоод нас барж байна. Вакцин эсэргүүцэж байгаа хүмүүсийн хүүхдүүд энэ статистикт орсон бол яах байсан бол? МУ-д энэ өвчнөөр 2007 онд 6 хүн өвчилсөн гэж ЭМХҮТ-ийн тайлан дээр бүртгэгдсэн байна, нас баралт байхгүй [12]. Ховор болхоор хүмүүс арьсан дээр улаан тууралт гараад жоохон халуураад болоо гэж боддог юм шиг байгаан. Уг нь бол эмчлэхгүй бол өвчлүүлсэн хүүхдүүдийнхээ 10%-ийг тархины үрэвсэл мэтийн хүнд өвчнөөр алж чаддаг халдвар. Монголын вакцинжуулалт нь 98,4% байсны гавьяа. АНУ зэрэг ЭМ сайтай газар устгагдсан гэж үздэг, гэтэл 2011 онд 222 хүн өвчилсөн байна, үүнээс 86% нь вакцинаа ямар нэгэн шалтгаанаар тариулаагүй байсан байна. Үлдсэн 14% нь нярай, гадаадын иргэд гэх мэт шалтгаантай байсан байна. Вакцин тариулаагүй нярай хүүхдүүдийн дунд 4 нь ах эгч нь зориудаар вакцин тариулаагүйгээс болж халдвар авсаны улмаас дам халдвар авсан байсан байна. Хэрэв эргэн тойронд нь байгаа том хүүхдүүд дархлаажуулагдсан байсан бол сүргийн дархлааны зарчмын дагуу тэр нярайнууд халдвар авахгүй байх байсан. Тэгэхлээр вакцин эрэгүүцэнэ гэдэг нь зөвхөн тухайн хүний хувийн сонголт биш юм. Өрөөл бусдын хүүхдийг хамгаалах үүрэг тэр хүмүүст байгааг харуулж байгаа бөгөөд үүнийг зөрчвөл нийгмийн эрүүл мэндэд аюул учруулж байна гэж үзэх үндэслэл бий болж байгаа юм. Ийм учир Унгарт л гэхэд вакцинаа хүндэтгэх бус шалтгаанаар бүрэн хийлгээгүй хүүхдүүдийг сургууль, цэцэрлэгт авдаггүй.
5- “гаж нөлөө ихтэй, хийлгэхгүй”- ямар вакцины ямар гаж нөлөө гэдэгээс бүх юм хамаарна. Бүх гаж нөлөө адилгүй. Хүмүүсийн санаанд ордог өрөөл татанхай болгодог үхүүлдэг гаж нөлөөнүүдийг хүнд гаж нөлөө гэж ангилаад 100000 /зуун мянга/ тун тутамд нэгээс их тохиолдох магадлалтай бол вакциныг хэрэглээнээс хасах хүртэл арга хэмжээ авдаг. Одоо эргэлтэнд байгаа вакцинуудын гаж нөлөөг олон жил олон улсад тандсан судалгаанаас хархад хүнд гаж нөлөөтэй вакцин байхгүй болсон.
6- “мөнгөн устай”- мөнгөн ус нь гажиг үүсэгдэгийг баталсан ямар ч судалгаа баримт байхагүй ч одоо мөнгөн устай вакцин үйлдвэрлэхгүй байгаа
7- “Вакцинд байдаг вирус бактери нь эргээд өвчин үүсгэдэг”, “жоохон хүүхдэд гэнэт тийм их бактери вирус тарих нь муу”- вакцины үйлчилгээний механизмын талаар мэдлэг муу байгаагийн шинж. Вакцин болгон өөр бүтэцтэй байдаг ч гол зарчим нь дархлааны тогтолцоонд өвчин үүсгэгчийн нийтлэг уургийг таниулж цагаан эсүүдээр эсрэг бие үүсгүүлдэг. Тэр нийтлэг уургийг, уургийн хэсгийг эпитоп гэдэг. Эпитопыг хэд хэдэн аргаар биед оруулж болдог. Өвчин үүсгэгчийг химийн бодисоор сулруулж/устгаж байгаад тарих арга их хэрэглэгддэг байсан. 1963 оноос 1996 он хүртэл хэрэглэгдэж байсан амаар уудаг саагийн сулруулсан вакцин 2,4 сая тунд нэг удаа саажилт үүсгэх магадлалтайг илрүүлсэний дараа үхүүлсэн вирусын гаралтай тариагаар эхлэж дархлаажуулдаг болсон. 1997 оноос хойш вакцины гаралтай саа бүртгэгдээгүй. Тухайн уургийг эсвэл уургийн хэсгийг дангаар нь нийлэгжүүлдэг ДНХ-ийн хэсгийг өөр амьд биетэд суулгаж байгаад /ген өөрчлөгдсөн амид биет/ гаргаж авах шинээр хэрэглэгдэх болсон. Энэ аргыг ген рекомбинацын арга гэдэг. Шинэ вакцинууд энэ аргаар үйлдвэрлэгддэг болсон учир вакцин тарихад өвчин үүсгэх боломж байхгүй. Уламжлалт аргаар үйлдвэрлэгдсэн вакцины тохиолдолд ч гэсэн тунд агуулагдах өвчин үүсгэгч эпитопын тоо нь халдварын үед авах хэмжээнээс хэд дахин бага байдаг.
8- “Ядуу орнуудад вакцин туршдаг”- монгол улсын эмийн хуулиар зөвхөн 3 өөр улсад анх бүртгэгдээд 3-аас доошгүй жил болсон, ДЭМБ-ийн баталгаатай үйлдвэрлэгчээс эм, вакцин импортлохыг зөвшөөрдөг учир туршилтын шатанд яваа ямар ч эмийг их хэмжээгээр оруулж ирэх боломж байхгүй /ганзагын аргаар орж байгааг энд дурьдсангүй/. Үүнээс гадна вакцин авах процесс нь ДЭМБ-ийн өөрсдийн шалгаруулалтын явцын дагуу сонгогдсон үйлдвэрлэгчээс ДЭМБ-ийн тохирсон үнийн дагуу МУ худалдан авж байгаа учир чанарын шаардлага хангаагүй вакцин нийлүүлэгдэх магадлал маш бага. Элэгний үрэвслийн В вирусын вакцинтай холбоотой хийгдсэн МУ-ын өөрийн судалгаанаас хархад вакцинжуулалтын улмаас үүссэн эсрэг биеийн хэмжээ хүүхүүдэд хангалттай түвшинд байгааг харуулсан нь хэрэглэгдэж байгаа HBV эсрэг вакцин лав үр дүнтэй байгааг батлаж байгаа юм. Тэр судалгаанд илэрсэн нэг доголдол бол харин хүйтний улиралд орон нутагт тарьсан вакцин нь хэрэгтэй эсрэг бие үүсгээгүй байх магадлал харьцангуй өндөр байсан нь вакцин хадгалалтын горим алдагдсан байх /хөлдсөн/ магадлалтай гэсэн дүгнэлт гарсан байна [13].
9- “Вакцин тархины хөгжлийг гэмтээдэг”, “хавдар үүсэгдэг” энэнд бол хэлэх ч үг алга. Ямар баримт байна? Хэн тэгэж байна? Youtube ээр гарсан бичлэг болгон үнэн байдгүйг гарууд эрх биш мэдмээр юм аа. 2012 онд Монголд байгаа улсууд шүү дээ уг нь, ямар Афганистан, африк, Пакистан биш дээ. Жоохон тархиа ажиллуулмаар юм.
Вакцин бол маш нарийн бүтэцтэй эмзэг бараа. Үзүүлэх үйлчилгээ нь ч гэсэн ээдрээтэй механизмаар явагддаг. Гаж нөлөө ямар ч эмэнд байдаг. Гэхдээ тэр гаж нөлөө нь чухам яг вакцинаас болж үүдсэн үү, эсвэл цаг хугацааны хувьд давхардав уу гэдгийг тодруулах хэрэгтэй. Ихэнх вакцинаас болж нас барлаа гэсэн мэдээлэлүүдийг мэргэжлийн үүднээс шалгахад тохиолдолын чанартай үхэл, эсвэл өөр өвчний улмаас байсан нь мэдэгддэг. Монголд сүүлийн хэдэн хоногийн өмнө сонин дээр гарсан хөл мэдээгүй болсон охины тухай мэдээлэл ч гэсэн вакцинтай холбоотой гэхээсээ илүү тохиолдолын чанартай мэдрэлийн өөр өвчин байсан байх магадлалтай. Гиллян-баррегийн өвчин мэдрэлийн үрэвслийн цочмог хэлбэрээр илэрдэг, хэсэг хугцааны дараа өөрөө эдрэгэх нь олонтаа. Энэ ч байсан байж болно. Статистикийн аргаар судлаж байж вакцин суумгай болгож байгаа эсэхийг баттай хэлж болно. Хүн болгонд үзүүлэх гаж нөлөө нь ч адилгүй. Адилхан өвчин хүртэл өөр өөрөөр илрэх тохиолдол байдаг. Зарим хүүхдүүд вакцин хийлгээд удаан халуурна, зарим нь халуурахгүй. Зарим нь толгой нь эргэнэ, зарим нь эргэхгүй. Хүний өөрийн онцлогоос хамаарах болхоор зөвхөн вакцины гаралтай гэж хэлхэд хэцүү. Нэг судалгаанд хэсэг хүнд В вирусын вакцин, нөгөө хэсэгт нь плацебо /эмгүй тариа/ тариад гаж нөлөөг судалсан байна, өвчтөн, эмч нар ямар тариаг нь авч байгааг мэдээгүй бөгөөд бүгд вакцин тариулж байна гэж бодсон байна. Илэрсэн гаж нөлөөг шалгахад хөнгөн /толгой эргэх, өвдөх гэх мэт/ хэлбэрийнх нь хоёр бүлэгт адилхан давтамжтай байсан нь гаж нөлөөнд хүний сэтгэлийн байдал хүртэл нөлөөлж болхыг харуулж байгаа юм.
Энэ бүгдээс хархад орчин үед мэдээлэл тараадаг, тархдаг, олж авдаг аргууд өдөр ирэх тутам өөрчлөгдөж, нэмэгдэж байгаа учир иргэд аль болох найдвартай, албан ёсны эх сурвалжид хандаж байх хэрэгтэйг харуулж байна. Мэргэжлийн албад, мэргэжлийн хүмүүс харин шинэ үетэй зохицож ажиллаж сурахгүй бол дутуу, удаан, хангалтгүй мэдээлэл хүргэж байгаа нь хүмүүсийг төөрөлдүүлж, итгэл алдуулж, хариуцлагагүй хүмүүсийн өгөөш болход хүргэж байгааг анхаарах хэрэгтэй байна. Буруу мэдээлэлийг санаатай тарааж байгаагаас болж зөвхөн тэдэнд итгэсэн хүний хүүхдүүд хохироод зогсохгүй та бидний хүүхдүүд ч хүртэл гэмтэх магадлалтай байгаа учир бүгд мэдлэгээ дээшлүүлж, шаардлага тавьж, хүүхдүүдээ хариуцлагтайгаар вакцинжуулах хэрэгтэй байна.
1. Johnson, J.a. 2009 Fourth-Quarter and Full-Year Results. 2009; Available from:http://www.jnj.com/connect/news/financial/20100125_130000.
2. Healthcare, B. Annual report 2009. 2009; Available from:http://www.bayer.com/en/annual-reports.aspx.
3. ABPI. Global pharmaceutical industry and market. 2011; Available from: http://www.abpi.org.uk/industry-info/knowledge-hub/global-industry/Pages/industry-market-.aspx#fig1.
4. CIA. Annual report. 2009; Available from:https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html.
5. IMF. Annual report. 2009; Available from:http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=9&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=948&s=NGDPD&grp=0&a.
6. WHO, Reducing risks to health, promoting healthy life. JAMA: The Journal of the American Medical Association, 2002. 288(16): p. 1974-1974.
7. Kline, G. Annual report. 2010; Available from:http://google.brand.edgar-online.com/EFX_dll/EDGARpro.dll?FetchFilingHTML1%3FID=7088103&SessionID=7zmvHFqxm7HIH77.
8. Sanofi. Annual report. 2009; Available from:http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1121404/000119312510054671/d20f.htm.
9. Alliance, T.W.B.a.G. Immunization Financing Toolkit. 2010; Available from:http://www.who.int/immunization_financing/tools/Brief_15_Vaccine_Market.pdf.
10. AstraZeneca. AstraZeneca annual report. 2010; Available from: http://www.astrazeneca.com/Investors/SEC-filings.
11. WHO. WHO report on measles. 2000; Available from:http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/.
12. төв, Э.м.х.ү., ЭМ-ийн үзүүлэлтүүд, 2007, Эрүүл мэндийн хөгжлийн үндэсний төв: Улаанбаатар. p. 27.
13. Davaalkham, D., et al., Administration of hepatitis B vaccine in winter as a significant predictor of the poor effectiveness of vaccination in rural Mongolia: evidence from a nationwide survey. Journal of epidemiology and community health, 2007. 61(7): p. 578-584.